Marw Ieuan Gwynedd Jones, un o haneswyr mwya’ Cymru

Diweddarwyd  
Ieuan Gwynedd Jones yn dathlu ei ben-blwydd yn 90 oed yn 2010, gyda'r Athro Geraint Jenkins.

Ieuan Gwynedd Jones yn dathlu ei ben-blwydd yn 90 oed yn 2010, gyda’r Athro Geraint Jenkins ar y chwith.

Llun Adran Hanes Prifysgol Aberystwyth

Fe fydd angladd un o haneswyr amlyca’ Cymru yn cael ei gynnal yn Aberystwyth yr wythnos nesaf.

Fe fu farw’r Athro Emeritws Ieuan Gwynedd Jones yn gynt yr wythnos hon, ychydig ddyddiau cyn ei ben-blwydd yn 98 oed.

Roedd yn un o do o haneswyr a weddnewidiodd yr astudiaeth o hanes Cymru a dechrau rhoi sylw i hanes diwydiannol, gwleidyddol a diwylliannol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

“Roedd e’n ysgolhaig o’r radd flaena’,” meddai un o’i gyn-fyfyrwyr, yr hanesydd Sian Rhiannon Williams. “Roedd e’n ddeallus iawn ac roedd gyda fe wybodaeth eang ac ymdeimlad dwfn tuag at bobol Cymru.”

Un arall o gyn-fyfyrwyr Ieuan Gwynedd Jones yw’r Athro Paul O’Leary sy’n gweithio yn Adran Hanes Prifysgol Aberystwyth.

Mae yn disgrifio ei ragflaenydd fel “dyn annwyl oedd wastad yn gefnogol i’w fyfyrwyr”.

Roedd hefyd yn “ysgolhaig o’r radd flaenaf”, meddai, ac yn “arbenigwr penigamp ar Gymru Oes Fictoria”.

“Un peth i’w ddweud am Ieuan ydy’r ffaith ei fod e’n gyfrifol am fagu cenedlaethau o fyfyrwyr ymchwil.

“Hynny yw, mi roedd e’n bwydo i mewn i’r pwnc mewn ffyrdd anuniongyrchol ac, o bosib, anweledig.

“Felly roedd ei gyfraniad yn ymestyn ar draws lot o wahanol feysydd – ysgolheictod, dysgu a magu myfyrwyr ymchwil.”

Arloesi

Yn ogystal â’i lyfrau ei hun, roedd Ieuan Gwynedd Jones wedi ysbrydoli cenedlaethau o fyfyrwyr, yn benna’ ar ôl dod yn Athro Hanes Cymru yn Aberystwyth.

“Roedd e’n ddyn hynaws iawn, yn hynod o garedig ac yn sensitif,” meddai Sian Rhiannon Williams wedyn. “Hyd yn oed yn y blynyddoedd ola’, roedd ganddo ddiddordebau eang a diddordeb byw ym materion y dydd, gyda sylwadau treiddgar bob amser.”

Wrth arloesi ym maes y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yn un o’r ychydig haneswyr oedd yn gallu pontio rhwng byd diwydiannol y de-ddwyrain a’r Gymru wledig, rhwng y diwylliant Saesneg newydd a’r diwylliant Cymraeg.

Roedd hynny i raddau yn adlewyrchu ei gefndir, gyda’i fam yn dod o Feirionnydd, o ardal Ardudwy.

Ysbrydoli hanes yr iaith

Darlith ganddo ef oedd un o’r ysgogwyr i Ganolfan Uwchefrydiau Aberystwyth ddatblygu prosiect anferth ar hanes yr iaith Gymraeg ac fe nododd fwy nag unwaith ei fod wedi ei enwi ar ôl Ieuan Gwynedd, yr ymgyrchydd iaith a arweiniodd y frwydr yn erbyn Brad y Llyfrau Gleision yn 1847.

Yn y ddarlith honno, fe heriodd gonfensiwn trwy fynnu mai’r dosbarth gwaith – ac nid pregethwyr a’r dosbarth canol – oedd wedi cadw’r iaith yn fyw. Pe bai rhai o’r pregethwyr wedi cael eu ffordd yn yr 1860au, meddai, fe fyddai’r iaith wedi marw.

“Roedd gyda fe feddwl annibynnol,” meddai Sian Rhiannon Williams. “Doedd e ddim yn derbyn pethau’n ddi-gwestiwn.”

Ac yntau wedi ei eni’n fab i löwr yn y Rhondda, doedd gyrfa academaidd Ieuan Gwynedd Jones ddim yn gonfensiynol chwaith.

Y morwr a drodd yn hanesydd

Fe gafodd ei fagu yn ardal Pen-y-bont ynghanol tlodi’r dirwasgiad ac, er ei fod yn fachgen disglair, roedd rhaid iddo adael ysgol yn 14 oed i ennill cyflog ac fe fu’n forwr am flynyddoedd cyn i’w iechyd dorri ac yntau’n cael gwaith yn ddyn signal ar y rheilffordd ym Mhontardawe.

Ar ôl y Rhyfel y cafodd ailafael yn ei addysg a chael gradd gynta’ mewn Saesneg ym Mhrifysgol Abertawe, yna MA a chymrodoriaeth ymchwil yn Peterhouse, Caergrawnt.

Pan gafodd swydd yn Adran Hanes Prifysgol Cymru Abertawe, fe ymunodd â chriw oedd, yn ôl rhai, yn gasgliad o’r haneswyr Cymreig mwya’ disglair i weithio gyda’i gilydd erioed – n cynnwys, Glanmor Williams, K O Morgan, Gwyn Alf Williams, John Davies, Ralph Griffiths a Ieuan Gwynedd Jones ei hun.

Roedd ganddo gysylltiadau gyda Chwm Tawe trwy ei wraig,  Maisie, ond fe dreuliodd y rhan fwya’ o’i oes yn Aberystwyth. Mae’n gadael un mab, Alun.

Erthyglau perthnasol

Sylwadau

Nid yw Golwg360 yn gyfrifol am y sylwadau isod nac o angenrheidrwydd yn cytuno â nhw.

Rheolau Cyfrannu | Nodi Camddefnydd

Rheolau Cyfrannu

Gofynnwn yn garedig i ddarllenwyr wneud defnydd doeth o’r gwasanaeth sylwadau – ni ddylid ymosod ar unigolion na chynnwys unrhyw sylwadau a all fod yn enllibus. Meddyliwch cyn teipio os gwelwch yn dda.

Er mwyn cael trafodaeth dda, gofynnwn i chi ddefnyddio eich enw go iawn a pheidio â chuddio y tu ôl i ffugenwau.

Gofynwn yn garedig i bawb ddarllen canllawiau Cyfrannu i elfennau rhyngweithiol Golwg360 yn ofalus cyn gadael sylwadau ar y gwasanaeth.

Iawn

Nodi Camddefnydd

Os ydych chi’n credu bod y neges yma’n torri rheolau’r wefan, cliciwch ar y faner nodi camddefnydd sy’n ymddangos wrth sgrolio dros unrhyw sylwad. Os bydd tri pherson yn anhapus, bydd y neges yn dod yn ôl at Golwg360 i’w ddilysu.

Iawn

Perthynas gymhleth Cymru a Lerpwl