Undodiaid y Smotyn Du yn cofio ‘cloi allan’ Etholiad 1868

Diweddarwyd  
Llun o bobol yn canu caolau yng ngolau cannwyll

Gwasanaeth golau cannwyl yn Hen Gapel Llwynrhydowen, Dyfrryn Teifi

Llun Golwg360

Fe fydd gwasanaeth arbennig yn cael ei gynnal mewn hen gapel Undodaidd yn Sain Ffagan y penwythnos hwn, i ddynodi 150 mlynedd ers Etholiad 1868.

Yn ôl y Parchedig Wyn Thomas, a fydd yng ngofal y gwasanaeth yng nghapel Pen-rhiw ar Fehefin 10, roedd gan yr etholiad “oblygiadau pellgyrhaeddol ac ofnadwy” i ardal y Smotyn Du yng Ngheredigion.

Dyma gychwyniad, meddai, yn hyn a arweiniodd at y ‘troi allan’ o Gapel Llwynrhydowen, ger Llandysul, yn 1876, lle cafodd aelodau’r capel eu cloi allan o’r adeilad gan sgweier stad Alltyrodyn a pherchennog y tir, John Lloyd Davies.

“Yn fan’na dechreuodd y probleme mawr yn Llwynrhydowen, a’r probleme mawr rhwng Sgweier Alltyrodyn a’r tenantiaid mwy Rhyddfrydol,” meddai wrth golwg360.

“Er mai yn y 1870au y digwyddodd y galanas mawr, mae’n deillio’n ôl, wrth gwrs, i’r gwahaniaethau mawr rhyngddyn nhw yn Etholiad 1868.”

Dathlu annibyniaeth barn

Mi fydd y gwasanaeth ei hun yn cynnwys cyflwyniad o’r hanes gan aelodau capeli Undodaidd ardal y Smotyn Du.

Mi fydd hyn, meddai Wyn Thomas wedyn, yn gyfle i “ddathlu” un o egwyddorion pwysicaf Undodiaeth, sef “annibyniaeth barn”.

“R’yn ni’n dal i fod yn dathlu’r ffaith ein bod ni wastad wedi bod yn barod i sefyll dros y gwirionedd ac i wneud yr hyn r’yn ni’n teimlo sy’n iawn.

“R’yn ni ond yn gobeithio y byddwn ni’n gallu cydio yn yr un gân a’r un fflam a gadael iddo losgi yn ein bywydau ni heddi’, achos r’yn ni’n gwybod bod digon o angen yr annibyniaeth barn a’r parodrwydd yma i weithio ac i weiddi dros wirionedd a dros gyfiawnder heddi’ – yn fwy nag erioed.”

Mae’n ychwanegu y bydd yna ddigwyddiadau eraill yn cael eu cynnal yn ystod y flwyddyn sydd i ddod, gan gynnwys cyflwyniad arbennig o’r hanes yng Nghapel Llwynrhydowen “yn yr Hydref”.

Capel Pen-rhiw

Fe gafodd Capel Pen-rhiw ei adeiladu fel ysgubor yn Nrefach-Felindre yng nghanol y 18fed ganrif, cyn cael ei ddefnyddio fel tŷ cwrdd gan yr Undodiaid o 1777 ymlaen.

Mi gaeodd fel capel ar ddechrau’r ganrif ddiwetha’, cyn cael ei symud i Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru yn 1956.

Er nad oedd Capel Pen-rhiw yn rhan o’r digwyddiadau a ddeilliodd o Etholiad 1868, mae’r adeilad wedi datblygu’n “eicon o Undodiaeth yng Nghymru”, meddai Wyn Thomas.

Mae Undodwyr ardal y Smotyn Du yn cynnal gwasanaeth yno yn flynyddol.

Erthyglau perthnasol

Sylwadau

Nid yw Golwg360 yn gyfrifol am y sylwadau isod nac o angenrheidrwydd yn cytuno â nhw.

Rheolau Cyfrannu | Nodi Camddefnydd

Rheolau Cyfrannu

Gofynnwn yn garedig i ddarllenwyr wneud defnydd doeth o’r gwasanaeth sylwadau – ni ddylid ymosod ar unigolion na chynnwys unrhyw sylwadau a all fod yn enllibus. Meddyliwch cyn teipio os gwelwch yn dda.

Er mwyn cael trafodaeth dda, gofynnwn i chi ddefnyddio eich enw go iawn a pheidio â chuddio y tu ôl i ffugenwau.

Gofynwn yn garedig i bawb ddarllen canllawiau Cyfrannu i elfennau rhyngweithiol Golwg360 yn ofalus cyn gadael sylwadau ar y gwasanaeth.

Iawn

Nodi Camddefnydd

Os ydych chi’n credu bod y neges yma’n torri rheolau’r wefan, cliciwch ar y faner nodi camddefnydd sy’n ymddangos wrth sgrolio dros unrhyw sylwad. Os bydd tri pherson yn anhapus, bydd y neges yn dod yn ôl at Golwg360 i’w ddilysu.

Iawn

Tywysogion Cymru – pa rai sy’n werth eu cofio?