Trasiedi ac adwaith – plaid a gwlad ar brawf?

Diweddarwyd  
Llun agos o'i wyneb

Carl Sargeant

Llun oddi ar gyfrif Twitter Carl Sargeant

Aled Gwyn Job sy’n edrych yn ôl ar farwolaeth yr Aelod Cynulliad Carl Sargeant…

Roedd marwolaeth drasig Carl Sargeant yr wythnos hon yn un o’r digwyddiadau mwyaf sobreiddiol yn hanes diweddar Cymru.

Ond er mor dywyll ac erchyll oedd yr hanes, tybed hefyd nad oedd y drasiedi hon yn un o’r digwyddiadau trawsffurfiannol hynny sy’n aml yn gallu diffinio cenedl a hyd yn oed newid trywydd y genedl honno.

Dydi hi ddim yn ormodiaith i ddweud fod llawer iawn o bobl yma yng Nghymru – y tu hwnt i’r byd gwleidyddol arferol – mewn galar, sioc a dychryn wedi clywed am hunanladdiad Aelod Cynulliad Alyn a Glannau Dyfrdwy ddydd Mawrth diwethaf.

Darllen rhagor »

Dyw cwest ddim yn rheswm tros osgoi ymchwiliad

 
Adeilad Senedd, Bae Caerdydd

Y Cynulliad

Llun: golwg360

Blog gan Dylan Iorwerth

Dyw cwest ddim yn rheswm tros beidio â chael ymchwiliad i’r amgylchiadau a arweiniodd at farwolaeth Carl Sargeant.

Er fod Carwyn Jones wedi awgrymu y bydd rhaid aros i ymchwiliadau’r Crwner orffen, does dim angen hynny.

Er lles gwleidyddiaeth a bywyd cyhoeddus Cymru, heb sôn am deulu a chyfeillion Carl Sargeant, mi fyddai’n well cynnal ymchwiliad yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach.

Darllen rhagor »

Carl Sargeant – y cyfarfod cynta’

Diweddarwyd am  
Llun pen ac ysgwydd o Brif Weinidog Cymru

Carwyn Jones

Llun: Cynulliad Cenedlaethol Cymru CC 2.0

Blog gan Dylan Iorwerth

Dim ond un cyfarfod fydd yn fwy anodd i Carwyn Jones na’r un sydd gynno fo y prynhawn yma efo aelodau cynulliad y Blaid Lafur.

Hwnnw fydd y cyfarfod efo teulu Carl Sargeant, y cyn-weinidog a wnaeth amdano’i hun ar ôl cael y sac – neu ei orfodi i ymddiswyddo – o Lywodraeth Cymru.

Nhw sy’n cynrychioli elfen bersonol y stori drist yma, yr elfen sydd wedi gwrthdaro’n greulon efo’r byd gwleidyddol ac ofn pleidiau o’r farn gyhoeddus.

Darllen rhagor »

Trethi – y sgandal anferth

 
Y Frenhines mewn het

Y Frenhines

Llun: Skjeejix CCA 2.0

Blog bach ar ôl cinio gan Dylan Iorwerth

Efo’r sylw’n ddealladwy ar farwolaeth Carl Sargeant, mae yna beryg i ni anghofio am y stori fawr arall – y sgandal osgoi trethi.

Mae yna fawrion – o’r Frenhines i actorion comedi, o bencampwyr chwaraeon cyfoethog iawn i gwmnïau anferth rhyngwladol wedi cael eu dal yn osgoi talu trethi.

Ffordd arall o ddweud hynny ydi eu bod nhw wedi cael eu dal yn dwyn oddi arnon ni, yn tlodi ein gwasanaethau cyhoeddus ni ac yn gwrthod cymryd eu cyfrifoldeb teg.

Darllen rhagor »

Newyddion i sobreiddio pawb

Diweddarwyd am  
Siambr y Cynulliad

(Llun Cynulliad Cenedlaethol CCA2.0)

Llun: Cynulliad Cenedlaethol Cymru CC 2.0

Mwy o angen nag erioed am drefn deg, meddai Dylan Iorwerth

Waeth pa ffordd yr ystyriwch chi’r peth, mae’r newyddion am farwolaeth yr Aelod Cynulliad, Carl Sargeant, yn drasiedi. Trasiedi bersonol a gwleidyddol.

Mae’n ddychrynllyd o anodd ar ei deulu, ei ffrindiau a’i gydweithwyr agos.

Mi fydd hi’n anodd iawn hefyd ar y Prif Weinidog, Carwyn Jones, a’r gwleidyddion eraill oedd yn rhan o’r penderfyniad i’w ddiswyddo, ac ar y bobol a wnaeth honiadau yn ei erbyn.

Darllen rhagor »

ASau – does yna ddim esgus

Diweddarwyd am  
Portread swyddogol o'r cyn Ysgrifennydd Amddiffyn

Syr Michael Fallon

Llun: Chris McAndrew CC 3.0 Commons Wikimedia

Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth

Doedd hi’n ddim syndod bod rhai wedi dechrau cwyno bod helynt yr aflonyddu rhywiol yn mynd yn rhy bell. A doedd hi’n ddim syndod chwaith mai merched a ddechreuodd ddweud hynny.

Y neges an-annisgwyl ydi fod yna wahaniaeth mawr rhwng rhoi llaw ar ben-glin merch neu wneud sylw rhywiol, ar un llaw, a thrais rhywiol ‘go iawn’ ar y llall.

Mae yna wahaniaeth o ran difrifoldeb y gwahanol weithredoedd – ac mi ddylai hynny ddangos yn y math o gosb y dylai’r dynion ei chael – ond yn eu hanfod, yr un ydi’r gwraidd.

Darllen rhagor »

Dameg y gath ar goll

 
Cath wyllt

Cafodd Lillith, lyncs Borth, ei saethu’n farw ddydd Gwener

Llun: Heddlu Dyfed Powys

Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth

Mae yna rywbeth eironig fod yna helfa fawr i drio dal cath wyllt Ceredigion; eironig am fod rhai pobol eisiau gweld anifeiliaid o’r fath yn cael eu cyflwyno eto yng nghefn gwlad Cymru.

Yn ôl yr heddlu, mi allai’r lyncs ymosod ar anifeiliaid fferm neu anifeiliaid anwes ond, os na fydd rhywun yn ei bygwth, fydd hi ddim yn beryg i bobol.

Yr anifeiliaid eraill sy’n cael eu hystyried o dro i dro ydi’r afanc – sydd wedi ei gyflwyno’n arbrofol yn ne-orllewin Lloegr – a’r blaidd. Y ddadl ydi eu bod nhw’n anifeiliaid brodorol ac y gallen nhw helpu i adfer hen gydbwysedd byd natur.

Darllen rhagor »

Y Brexit Cyntaf a William Salesbury – Ffydd Mewn Iaith

Diweddarwyd am  

Aled Gwyn Job sy’n bwrw golwg ar weledigaeth a phenderfyniad William Salesbury o Lansannan…

MAE’N anodd osgoi’r term Brexit y dyddiau hyn. Mae’n fater sydd yn llwyr ddominyddu’r gofod gwleidyddol ac economaidd presennol ac yn debyg o wneud hynny am beth amser i ddod.

Beth bynnag eich barn am y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd y llynedd, byddai’r rhan fwyaf yn cytuno mai dyma’r her fwyaf i wynebu Gwledydd Prydain ers diwedd yr Ail Ryfel Byd yn 1945.

Mae ambell sylwebydd wedyn yn awgrymu bod rhaid mynd yn ôl i 1776 i ddarganfod daeargryn gwleidyddol cymharol – pan enillodd America ei rhyddid oddi wrth yr Ymerodraeth Brydeinig a’r Ymerodraeth honno wedyn yn colli 30% o’i masnach y flwyddyn ganlynol fel canlyniad i hynny.

Darllen rhagor »

Fel darllen am ormes Franco

Diweddarwyd am  
Baner annibyniaeth Catalwnia ar fariau haearn

Baner a bariau

Llun: golwg360

Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth

Mae gwylio’r hyn sy’n digwydd yng Nghatalwnia ar hyn o bryd, fel darllen y llyfrau hanes am gyfnod Franco yn rheoli Sbaen.

Mae’n wir y byddai tywallt gwaed wedi bod eisoes bryd hynny ac erlid mwy llym ond, yn eu hanfod, mae’r digwyddiadau ym Marcelona yn adlais cry’ o gyfnod yr unben Ffasgaidd.

Mae ymateb y gymuned ryngwladol hefyd yn debyg iawn i ymateb gwledydd fel Ffrainc a’r Deyrnas Unedig pan ddaeth y Generalissimo i rym, gan ddisodli llywodraeth gyfreithlon.

Darllen rhagor »

ASau, rhyw a dechrau newydd

Diweddarwyd am  
Siambr Ty'r Cyffredin

Llun: Senedd y Deyrnas Unedig CC 3.0

Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth

Yr helyntion diweddara’ tros gamfihafio rhywiol gan Aelodau Seneddol gwrywaidd ydi un o’r rhesymau gorau tros symud y Senedd o San Steffan.

Yn hytrach na gwario biliynau o bunnoedd ar adnewyddu hen adeilad anaddas, mi fyddai’n well gwario ychydig ar droi hwnnw’n amgueddfa ac atyniad twristaidd a chodi canolfan newydd, fodern yn rhywle arall.

Mae’r adeilad yn ychwanegu at wendidau system wleidyddol y Deyrnas Unedig, yn ystumio ymddygiad ac yn caethiwo democratiaeth. Ac mae’r sgandal tros agweddau ASau gwrywaidd at staff a gwirfoddolwyr benywaidd yn un enghraifft o hynny.

Darllen rhagor »

Arglwyddi – wedi cael llond bol

Diweddarwyd  


Llun alvesgaspar CCA3.0
Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth

Mae’r sgandal ddiweddara’ am gostau Tŷ’r Arglwyddi yn dangos bod angen newid y lle.

Ond mae hynny hefyd yn gyfle i greu newid mwy a chynnwys yr Ail Siambr mewn setliad newydd ar gyfer y system wleidyddol gyfan.

  • Y sgandal gynta’ ydi fod mwy na 100 o Arglwyddi yn gallu mynd blwyddyn gyfan heb ddweud gair yn y siambr.
  • Yr ail ydi bod rhai ohonyn nhw wedi hawlio costau er na wnaethon nhw ddweud na gwneud dim, heblaw am ambell bleidlais.
  • Y drydedd ydi bod dau – gan gynnwys un o Gymru – wedi hawlio arian er na wnaethon nhw hyd yn oed bleidleisio. Cannoedd oedd y ffigwr ond cannoedd am wneud dim o werth.

Y ddamcaniaeth ydi mai dim ond unwaith bob canrif y bydd yna newid sylfaenol yn Nhŷ’r Arglwyddi – gan fod yna ddiwygio wedi bod ar droad y ganrif, mae angen cyflymu’r broses.

Darllen rhagor »

Leanne – oherwydd y peryg, mae hi’n saff

Diweddarwyd  

Saff? Leanne Wood (Llun Plaid Cymru)

Mae yna ddau beth cyfarwydd yn digwydd yn y rhan fwya’ o gynadleddau gwleidyddol. Mi fydd yna ddyfalu am ddyfodol arweinydd y blaid ac mi fydd cystadleuwyr posib yn gwadu bod ganddyn nhw ddiddordeb.

Yng nghynhadledd Plaid Cymru eleni, mi ddigwyddodd hynny ond roedd yna un rheswm da tros gredu na fydd neb yn herio Leanne Wood ar hyn o bryd: mae’r cyfnod nesa’n debyg o fod yn anodd iawn i’r blaid.

Pe bai yna Etholiad Cyffredinol sydyn, mi fyddai mewn peryg mawr. Mae synnwyr cyffredin, yn ogystal â’r polau piniwn, yn awgrymu hynny. Mae’r dadleuon mawr yn digwydd mewn meysydd lle mae dylanwad Plaid Cymru yn gymharol brin.

Bellach, tydi bod fwy i’r chwith na Llafur ddim am weithio ac, ar lefel San Steffan, fydd beirniadu perfformiad Llywodraeth Cymru ddim yn tycio chwaith.

Darllen rhagor »

Mae’r amser bron â dod …

Diweddarwyd  


Theresa May - mae'r gair 'sombi' yn dod i'r meddwl (llun o'i chyfri Twitter)
Blog bach cyn cinio gan Dylan Iorwerth …

Mae’r amser bron wedi cyrraedd pan fydd hi’n bosib i rywrai ddechrau ymgyrch go iawn yn dweud “dau fys i’r Refferendwm”.

Er gwaetha’r mymryn o gynnydd y mae Theresa May wedi’i wneud heddiw trwy gael rhyw addewid wysg-tin y bydd gwledydd yr Undeb Ewropeaidd yn dechrau trafod masnach, mae shambls Brexit yn waeth nag yr oedd y beirniad mwya’ wedi’i ddisgwyl.

Cysgod sy’ ar ôl o’r Prif Weinidog ei hun ac mae’r bowns hunandybus wedi hen fynd o agwedd ei phrif drafodwr, David Davis. Am ryw reswm, mae’r gair ‘sombis’ yn mynnu dod i’r meddwl.

Darllen rhagor »

Prifwyl deithiol mewn enw yn unig?

Diweddarwyd  


Mae’r Eisteddfod wedi cyhoeddi y bydd yn cael ei chynnal yn Sir Conwy yn 2019, ond ni chafodd pobol leol fawr o oleuni mewn cyfarfod cyhoeddus. Mae’r ansicrwydd yn codi cwestiynau am ddyfodol yr holl syniad o Brifwyl deithiol, yn ôl Huw Prys Jones…

Daeth tua 200 o bobol i’r cyfarfod cyhoeddus yn Llanrwst, ac roedd yn amlwg fod brwdfrydedd dros groesawu’r Eisteddfod i’w hardal.

Roedd yno unigolion o bob rhan o sir Conwy, er y byddwn i’n barnu bod y mwyafrif sylweddol ohonyn nhw o ardaloedd gwledig y sir.

Ond os oedden nhw’n disgwyl clywed yn lle bydd yr Eisteddfod yn cael ei chynnal, cael eu siomi wnaethon nhw.

Darllen rhagor »

Swyddi – ond sut rai?

 


Llun o Ganada yn yr 1930au (Llun parth cyhoeddus)
Mae ffigurau diweithdra Cymru wedi disgyn eto. Mi allech chi feddwl bod yr economi’n ffynnu. Dyna y mae’r ystadegau’n ei ddweud; mae’r llygaid yn dweud fel arall.

Wrth deithio ar draws Cymru, drwy amryw o’n trefi gwledig ni ac yn arbennig yn y Cymoedd, golygfeydd incwm-isel sydd i’w gweld; siopau rhad, siopau gwag ac olion diffyg buddsoddi.

Y cwymp mewn diweithdra ydi un o’r ychydig bethau y mae Llywodraeth Prydain yn gallu brolio yn ei gylch ac mae’n bosib y bydd yn disgyn eto wrth i ragor o bobol adael yn sgil Brexit. Ond nid arwydd o economi iach ydi hynny.

Un o’r rhesymau am y ffigurau gloyw ydi natur cyflogaeth; nid swyddi sefydlog, da, ydi llawer o’r rhain ond gwaith tros dro, ar hap a byr-dymor. Llai o bobol yn hawlio budd-dal, dim llai yn byw mewn ansicrwydd.

Darllen rhagor »

Nonsens yn Sbaen

Diweddarwyd am  


Llun Golwg360
Efallai fod yna ddadl y naill ffordd a’r llall tros annibyniaeth i Gatalwnia. Ond mae un peth yn hollol sicr: mae un rhan o gyfansoddiad Sbaen yn nonsens llwyr.

Y rhan hwnnw sy’n caniatáu i’r llywodraeth ym Madrid ddweud bod refferendwm annibyniaeth yn anghyfreithlon. Y rhan sy’n dweud bod rhaid i Sbaen aros yn un, byth bythoedd, amen.

Mae’r fath gymal yn amlwg yn wirion. Allwch chi ddim rhewi trefn wleidyddol a’i chadw am byth. Mae fel petai Kim Jong-un yn dweud mai unbennaeth fydd Gogledd Corea o hyn ymlaen ac felly y bydd unrhyw ymgyrch i gael democratiaeth yn erbyn y cyfansoddiad.

Ond unbennaeth ydi Gogledd Corea, meddech chi … wel, gwaddol yr unben Franco a’i gefnogwyr ydi elfennau o’r cyfansoddiad yn Sbaen; rhan o’r fargen i sicrhau trosglwyddo tawel at ddemocratiaeth a brenhiniaeth, ar ôl blynyddoedd o Ffasgaeth.

Darllen rhagor »

Trebannws: “Roedd pawb yn chwarae o fore gwyn tan nos”

Diweddarwyd am  


Mae pentref bach Cymraeg Trebannws yng Nghwm Tawe am gynhyrchu rhai o sêr y byd chwaraeon yng Nghymru ac yn eu plith mae’r cyn-gricedwr Greg Thomas.

Fe ddychwelodd i Gymru o’i gartref yn Northampton yr wythnos ddiwethaf ar gyfer noson arbennig yn Amgueddfa Griced Cymru CC4 yng Nghlwb Criced Morgannwg gydag un arall o gyn-gricedwyr y sir, Winston Davis o India’r Gorllewin.

Mae e’n un o ddim ond dau Gymro Cymraeg, ynghyd â Robert Croft, sydd wedi chwarae criced dros Loegr, ac fe ddisgrifiodd ei deimladau am hynny wrth golwg360 ar ddiwedd y noson.

“Wy bob amser yn dweud bo fi wedi chwarae dros Loegr tra bo fi’n cynrychioli ’ngwlad [Morgannwg]. Roedd yn destun balchder mawr i fi, fel Cymro Cymraeg, i gael chwarae dros Loegr.”

Darllen rhagor »

Balchder a siom ar ddiwedd ymgyrch Cymru

Diweddarwyd am  


Ewros 2016... mor bell i ffwrdd erbyn hyn (Llun: Martin Rickett/PA)
Ar ôl i’r llwch setlo ar ymgyrch arall ar gyfer Cwpan y Byd, Tommie Collins sy’n bwrw golwg yn ôl dros y gemau…

Dw i’n cofio, pan ddaeth yr enwau allan o’r het, fod pawb yn fodlon ar yr grŵp.

Y timau oedd Serbia (tim da ar y dydd); Iwerddon (yn ôl pawb, tîm ddylan ni ei guro); Awstria (tîm oedd wedi cael Ewro 2016 gwael); a Georgia, tîm arall y dylian ni ei guro’n hawdd; a Moldofa, tîm o’r pot olaf, ond a oedd wedi’n curo ni mewn dipyn o sioc yn 1994. Doedd cewri’r byd pêl droed fel yr Almaen, Ffrainc neu Sbaen, ddim yn ein herbyn ni. 

Roedd nifer o chwaraewyr wedi gadael y garfan ar ôl Ewro 2016 yn Ffrainc. Yn fy marn i, mi ddylia bod un neu ddau arall wedi mynd hefyd.

Darllen rhagor »

Cyflwr Cymru – dylanwad datganoli?

Diweddarwyd  


Huw Edwards (Llun: S4C)
Ugain mlynedd ers refferendwm 1997, bu’r cynhyrchydd a chyfarwyddwr Iwan England ar daith gyda’r cyflwynydd Huw Edwards i gasglu barn a thrafod profiadau pobol Cymru …

Ugain mlynedd yn ôl, roeddwn i’n eistedd yn y tywyllwch mewn stafell anghyfarwydd yn gwylio’r teledu. Hon oedd fy noson gyntaf yn rhannu tŷ gyda saith o fyfyrwyr eraill. Roeddwn i eisoes wedi bwrw fy mhleidlais y bore hwnnw, ac wedi manteisio’n llawn ar gynnig £1 y peint ym mar yr undeb.

Roedd y manylion hyn, a chyffro rhyfeddol noson Medi 18, 1997, bron yn angof tan i mi eistedd i lawr a gwylio tapiau archif o ganlyniadau Refferendwm Datganoli Cymru. Mae’n anodd credu pa mor agos oedd y bleidlais i sefydlu’r Cynulliad. Ar raglen Saesneg y BBC, roedd Peter Snow wedi darogan taw ‘Na’ fyddai’n ennill, hanner awr yn unig cyn canlyniad tyngedfennol Caerfyrddin.

Roedd hi’n drawiadol sylwi faint o’r pynciau llosg a drafodwyd yn y stiwdio’r noson honno sydd yr un mor berthnasol heddiw: diffyg trafodaeth ar faterion Cymreig yn y cyfryngau; amheuaeth o’r de ymysg y gogs, ac o’r gogledd ymysg yr hwntws; a phroblemau economaidd enbyd mewn rhannau helaeth o’r wlad. Felly oes unrhyw beth wedi newid ers y noson dyngedfennol honno? Ydy Cymru’n cael ei llywodraethu’n well neu’n waeth?

Darllen rhagor »

Gŵyl gofiadwy Hedd Wyn

Diweddarwyd  


Robin Gwyndaf sy’n edrych yn ôl ar Ŵ
yl Hedd Wyn a gynhaliwyd ym Mhenbedw…  

Gair o ddiolch diffuant yw hwn. Ar y Sadwrn a’r Sul, Medi 9-10, cynhaliwyd Gŵyl Hedd Wyn ar safle Ysgol Ysbytai Cilgwri, ym Mhenbedw (Birkenhead). Un o’r gwyliau mwyaf cofiadwy y bûm ynddynt erioed. A dyna farn y cannoedd oedd yno.

Cafwyd, er enghraifft, ddarlithoedd ardderchog gan Huw Edwards, Peredur Lynch  a D Ben Rees. Cyflwynwyd Cadair hardd yr Ŵyl yn rhodd gan Gymdeithas Hedd Wyn, Fflandrys. ‘Hedd Wyn’ oedd testun y gerdd, neu gyfres o gerddi.

Roedd naw wedi cystadlu, a thri yn deilwng iawn o’u cadeirio. Cyntaf: Martin Huws; Ail: Arwel Emlyn Jones; Trydydd: Hedd Bleddyn. Meistr y ddefod oedd Geraint Lloyd Owen, ein Harchdderwydd. Hyfryd hefyd oedd cael llu mawr o ymgeiswyr, 11-19 mlwydd oed, am y ddwy goron. Un  gystadleuaeth Gymraeg ac un Saesneg. Cerddi ar y testun ‘Yr Arwr’ / ‘Hero’.

Darllen rhagor »