RSS

Golwg360

MwyCau 

BLOG: ‘Gwynedd Gydymffurfiol’ yn dweud cyfrolau amdanom ni

Cyhoeddwyd Gorffennaf 29, 2017 gan Cymru.

Tagiau: aled gwyn job, gwynedd


BLOG: Aled Gwyn Job yn rhoi ei argraffiadau o gyfarfod cynhyrfus o Gyngor Gwynedd yng Nghaernarfon ddoe

Fel Cenedl Anghydffurfiol y daeth y Gymru fodern i fodolaeth i bob pwrpas.

Arweiniodd y Diwygiadau Methodistaidd yn y 18ed ganrif at ddeffroadau addysgol, cymdeithasol a gwleidyddol pell-gyrrhaeddol yn eu tro. Gan sefydlu’r syniad sylfaenol hwnnw fod gan Gymru ei meddwl ei hun ar bethau, oedd yn amlach na pheidio yn tynnu’n groes i’r meddylfryd Prydeinig. Mae’r gred honno wedi ei chynnal a’i hanwylo gan genhedlaethau o Gymry ar hyd y blynyddoedd hyd heddiw.

Ond tybed ai fel cenedl gydymffurfiol y dylid meddwl am y Gymru gyfoes mewn cymaint o ffyrdd gwahanol erbyn hyn? Boed hynny ar ffurf y gred hynod boblogaidd hon nad oes gan ffydd ddim oll i’w ddweud wrthym yn y byd cyfoes, neu’r dybiaeth gyffredinol nad oes llawer iawn y gallwn ni ei wneud mewn gwirionedd i newid trefn sylfaenol ein cymdeithas yma neu hyd yn oed o ran yr obsesiwn gyda thechnoleg newydd o bob math – mae cydymffurfio bellach fel petai wedi ein meddiannu ni gorff ac enaid.

Ac mi roedd yr ysbryd cydymffurfiol hwn yn sicr ar waith ddoe yn Siambr Cyngor Sir Gwynedd, wrth i gynghorwyr y sir drafod y Cynllun Datblygu newydd (sy’n cyfateb i 8,000 o dai newydd i Wynedd a Môn rhwng 2011 a 2026.)

Nid yn gymaint yng nghanlyniad y bleidlais ei hun, gan fod 30 o gynghorwyr ar draws y sbectrwm gwleidyddol wedi pleidleisio yn ei erbyn, gan godi cwestiwn go fawr am hyfywedd y cynllun ar ei ffurf bresennol mewn gwirionedd.

Ond roedd y cydymffurfiad yn hytrach i’w weld yn y dadleuon craidd a ddefnyddiwyd gan y rhai hynny oedd o blaid y cynllun datblygu: aelodau cabinet y cyngor sir gan fwyaf.

Er y proffesu taer o blaid y Gymraeg a’i ffyniant hi oedd yn rhagflaenu bron pob un araith ganddynt: chafwyd yr un ddadl yn sgil hyny oedd yn argyhoeddi dyn y byddai’r cynllun datblygu yn gwneud LLES i’r Gymraeg yn y sir. Roeddwn yn disgwyl i ambell un geisio’n hargyhoeddi y byddai’r tai newydd yn allweddol, wrth er enghraifft, ddenu Cymry alltud yn ôl i Wynedd i gychwyn busnesau ac ati, ac y byddai hynny yn ei dro yn helpu tuag at gyflawni un o bolisiau strategol pwysicaf y Cyngor Sir, sef codi canran siaradwyr Cymraeg y sir o 65% i 70% erbyn 2021. Ond na, chafwyd dim ymdrech o gwbl i geisio cyflwyno narratif i’r perwyl hwn.

Neges greiddiol

Y neges greiddiol a gafwyd ganddyn nhw yn ei hanfod oedd: ylwch bois – does gynno ni ddim dewis ond cydymffurfio hefo gofynion yr Arolygiaeth Gynllunio fan hyn.

Codwyd sawl bwgan gan aelodau’r Cabinet yn ystod y trafod, megis y byddai gwrthod y cynllun datblygu yn golygu y gallai Llywodraeth Lafur Cymru ei berchnogi’n llwyr a’i weithredu o Gaerdydd, neu hyd yn oed ddanfon comisiynwyr i mewn i redeg Cyngor Gwynedd yn uniongyrchol. Soniwyd hefyd sut yr oedd datblygwyr yn llyfu’u gweflau wrth feddwl am sefyllfa lle na fyddai cynllun datblygu yn ei le yn y sir.

Ac fe roddwyd pwys mawr ar farn wrthrychol yr Arolygydd Cynllunio ynghylch “cadernid” y cynllun: heb unrhyw synnwyr o ba mor hurt oedd hyn yn swnio o gofio eu bod yn sôn am Arolygydd na wyddai’r un dim am ystyr arwyddair y cyngor sef “Cadernid Gwynedd”, heb son am hanes y sir dros y canrifoedd a roddodd fodolaeth i’r arwyddair hwn.

Bron nad oedd yr aelodau cabinet a siaradodd yn y siambr pnawn ddoe yn cyflwyno’u hunain fel gweinyddwyr yn hytrach na gwleidyddion.

Hynny ydi, eu bod yn gweld eu rôl bellach fel quasi-swyddogion sydd yno i weithredu’r hyn a gaiff ei wthio arnynt yn hytrach na chofio eu bod wedi eu hethol i wleidydda dros bobl Gwynedd yn anad un peth arall.

Mae lle i ddadlau bod y system gabinet wedi hwyluso’r broses hon, gydag aelodau’r cabinet bellach yn treulio mwy o amser yn y cyngor yng nghwmni swyddogion nag ydyn nhw yng nghwmni eu cyd-gynghorwyr, a bod yr hen berthynas hyd-braich traddodiadol (a llesol) rhwng cynghorwyr a swyddogion wedi hen ddiflannu. Mae’n gŵyn gyffredin iawn gan drwch cynghorwyr o bob lliw gwleidyddol bellach eu bod hwy wedi eu hymylu’n llwyr yn y broses hon.

Ac wrth gwrs, mae gweinyddwyr wastad yn iawn. Roedd hi’n drawiadol iawn ddoe pa mor gwbl argyhoeddedig oedd Dafydd Meurig (Portffolio Cynllunio) a Dyfrig Siencyn (Arweinydd y Cyngor) mai nhw oedd yn IAWN. Doedd dim gronyn o amheuaeth gan y naill na’r llall am rinweddau a rhagoriaeth y cynllun datblygu:  fel pob gweinyddwr gwerth ei halen, roeddan nhw wedi llwyr berchnogi a chredu eu sbin eu hunain.

Bron oeddech chi’n teimlo mai dadlau dros eu hygrededd a’u didwylledd hwy eu hunain fel unigolion oeddan nhw yn y bôn, yn hytrach na dadlau’n wrthrychol am y cynllun ei hun. ”Trystiwch ni hogia” oedd eu ple gan ddwyn i gof yr arch-berswadiwr hwnnw, y cyn Brif Weinidog Tony Blair cyn iddo fynnu ei le ar lwyfan y byd yn 2003.

Roedd hi’n eironig iawn mai aelod o’r Blaid Lafur, sef Sion Jones o Bethel a gyflwynodd un o’r areithiau gorau yn y siambr ddoe: araith oedd mewn gwirionedd yn chwa o awyr iach o’i gymharu gyda sbin y gweinyddwyr a gyfeiriwyd ato uchod. Dywedodd ei fod yn gwybod yn iawn ei fod yn mynd yn groes i ewyllys ei blaid wrth wrthwynebu’r cynllun datblygu ond bod dyfodol y Gymraeg yn bwysicach iddo na’i les gwleidyddol ei hun.

Ymhellach, fe gyflwynodd un o’r pwyntiau pwysicaf yn yr holl drafodaeth: sef y dylai’r Cyngor Sir fod wedi pwyso am sicrhau statws ieithyddol arbennig i Wynedd a Môn fel rhan o’r drefn gynllunio yng Nghymru o gofio mai dyma’r unig ddwy sir lle mae’r iaith Gymraeg yn parhau’n iaith fyw a chymunedol ar raddfa eang. Ond na, ddaeth hi ddim i feddwl y “gweinyddwyr” i geisio ymladd dros hynny.

Mae’r clefyd gweinyddu a chydymffurfio yn hytrach na gwleidydda a  chwestiynu yn bla yn y Gymru gyfoes erbyn hyn. Efallai’n wir fod y duedd hon yn deillio’n ôl i gychwyn datganoli ei hun pan benderfynodd Plaid Cymru bod rhaid sefydlogi a diogelu dyfodol y Cynulliad Newydd trwy estyn pob cymorth posib i’r Blaid Lafur.

Mae’r gefnogaeth hon i Lafur a helpu Llafur i “weinyddu” Cymru wedi bod yn elfen gyson yng ngwleidyddiaeth Cymru dros y 17 mlyned diwethaf: a’r gweinyddu dof yma yn ei dro yn un o’r rhesymau pam y mae datganoli wedi profi’n gymaint o siomedigaeth.

Yn waeth na hynny, mae’r broses hon bellach wedi troi’n nodwedd genedlaethol gwaetha’r modd.  Clywir byth a beunydd am “weinyddu” cynlluniau addysgol, “gweinyddu” newidiadau mewn arferion cynghorau sir, “gweinyddu” ein gwasanethau iechyd mewn amryfal ffyrdd a “gweinyddu’r” ychydig o ddatblygiadau economaidd sy’n digwydd yma. Ac mae’r nifer fawr o weinyddwyr sydd yn gorfod bod ynghwm wrth yr holl brosesau uchod yn brawf pellach o’r ffenomena hon. Mae’r holl bwyslais ar weinyddu yn ein bywyd cyfoes yn amlach na pheidio yn arwain at gydymffurfiad: dyna holl natur y bwystfil. Ac mae cydymffurfiad yn y sefyllfa sydd ohoni yn ddamniol mewn cymaint o ffyrdd.

Mae’n berffaith amlwg bellach mewn myrdd  o feysydd gwahanol ym mywyd Cymru mai ysbryd anghydffurfiol newydd sydd ei angen arnom.

Pwy a’n gwaredo o glwy y Gweinyddu?!

BLOG: Dewis tyngedfennol i gynghorwyr Gwynedd

Cyhoeddwyd Gorffennaf 22, 2017 gan Gwleidyddiaeth.

Tagiau: cynllun datblygu lleol, gwynedd, mon

 
Fel awdur asesiad annibynnol ar effaith Cynllun Datblygu Lleol Gwynedd a Môn ar y Gymraeg, Huw Prys Jones sy’n trafod y dewis sy’n wynebu cynghorwyr Gwynedd ddydd Gwener nesaf

Pan ofynnodd cynrychiolwyr partneriaieth o fudiadau iaith yng Ngwynedd imi baratoi asesiad o effaith y Cynllun Datblygu Lleol ar y Gymraeg, y peth cyntaf a bwysleisiais wrthynt oedd y byddai’n adroddiad cwbl wrthrychol. Fyddwn i ddim wedi cytuno i gynhyrchu deunydd i gefnogi propaganda unllygeidiog yn erbyn codi unrhyw dai newydd, er enghraifft. Cytunodd y mudiadau – sef Dyfodol i’r Iaith, Cymdeithas yr Iaith, Cylch yr Iaith a Chanolfan Hanes Uwchgwyrfai – ar unwaith â hyn, gan mai lles y Gymraeg yn ei chadarnleoedd oedd eu blaenoriaeth hwythau hefyd.

Roedd hyn fis Chwefror y llynedd, pan oedd y mudiadau ynghyd â rhai cynghorwyr, yn galw ar Gyngor Gwynedd i gomisiynu asesiad annibynnol o’r fath eu hunain. Oedd, roedd swyddogion yr uned polisi cynllunio ar y cyd (o gynghorau Gwynedd a Môn) wedi gwneud rhyw fath o asesiad ieithyddol eu hunain, ond roedd hwn yn amlwg yn ddim byd ond ymgais dila i gyfiawnhau’r Cynllun Datblygu ar ôl ei wneud. Yn wir, roedd yr asesiad hwnnw mor gwbl druenus nes imi gysylltu â deilydd presennol y portffolio cynllunio yng Ngwynedd tra oedd y trafodaethau rhyngof a’r mudiadau yn mynd ymlaen. Gan geisio esbonio diffygion difrifol yr ‘asesiad’ hwnnw, cynigiais baratoi asesiad trylwyr, gwrthrychol ac annibynnol am bris hynod resymol i’r cyngor, asesiad y gallwn ei sicrhau hefyd y byddai gan yr ymgyrchwyr iaith hyder ynddo. Dw i’n dal i gredu y gallai cam o’r fath fod wedi gallu cyfrannu’n helaeth at osgoi’r drwgdeimlad a’r ddrwgdybiaeth sydd ymysg cynghorwyr Gwynedd heddiw.

Yn wyneb diffyg unrhyw ymateb gan y Cyngor, aeth y mudiadau ymlaen i gomisiynu’r asesiad gen i. Mae’r adroddiad a baratoais i’w weld yma.

Mae’n ffrwyth wythnosau o waith a dw i’n ddyledus i’r mudiadau am y cyfle i’w wneud. Nid ar chwarae bach y deuthum i’r casgliad fod y Cynllun yn darparu ar gyfer nifer gormodol o dai ychwaith. Ar y llaw arall, mae hyn yn eithaf amlwg hefyd.

O edrych ar dueddiadau demograffig a ieithyddol y ddwy sir dros y degawdau diwethaf y patrwm a welwn ydi lleihad graddol yn y boblogaeth frodorol Gymraeg a chynnydd mewn mewnfudwyr di-Gymraeg, yn bennaf o’r tu allan i Gymru. Mae hyn wrth reswm yn arwain at ostyngiad yn y canrannau sy’n gallu siarad Cymraeg yn y ddwy sir, rhywbeth sy’n cael ei gydnabod yn asesiad ieithyddol y Cyngor fel mae’n digwydd, wrth nodi “bod sgiliau Cymraeg rhai sydd wedi symud o du allan i Gymru yn wannach”.

Heb unrhyw dystiolaeth fod rhagolygon o newid yn y tueddiad hwn, mae’n rhesymegol barnu bod codi mwy o dai nag sydd eu hangen yn fwy tebygol o fod yn niweidiol yn hytrach nag ydyn nhw o fod yn llesol i’r Gymraeg.

Nid darogan gwae

Nid adroddiad sy’n darogan gwae sydd gen i, ond un sy’n nodi’n syml bod y nifer o dai newydd y bwriedir yn debygol o lesteirio ymdrechion rhagorol adrannau eraill o’r Cyngor i godi’r Gymraeg yn y sir. Gan dderbyn mai un ffactor o blith llawer ydi tai newydd, dw i’n cynnig amcangyfrif ceidwadol bod y nifer yn y cynllun, 7,902, ar sail y tueddiadau demograffig presennol, yn debygol o arwaith at leihad o tua 2 bwynt canran yn y cyfrannau sy’n gallu siarad Cymraeg yn y ddwy sir.  Mae hyn yn fwy difrifol nag mae’n ymddangos ar yr olwg gyntaf gan y byddai ar ben unrhyw ostyniadau a allai ddigwydd am resymau eraill.

Mae’n waeth byth wrth ei ystyried yng nghyd-destun amcanion eraill y Cyngor. Un o’r amcanion a nodir yn y Cynllun Datblygu Lleol er enghraifft yw cynyddu’r nifer o gymunedau yn y ddwy sir mae dros 70% yn gallu siarad Cymraeg. Hefyd, mae sicrhau cynnydd o 5 pwynt canran yn y gyfran sy’n gallu siarad Cymraeg drwy’r sir yn un o amcanion strategol Cyngor Gwynedd. Gydag amcanion uchelgeisiol fel hyn, gwallgofrwydd fyddai caniatáu unrhyw fesurau a fyddai’n eu llesteirio.

Trwy baratoi adroddiad gwrthrychol o’r fath, fy ngobaith oedd y byddai’n helpu’r Cyngor wrth bwyso a mesur a phenderfynu ar y ffordd ymlaen. Er fy mod i’n gwbl sicr fod fy asesiad i ar dir cadarn, mi fyddwn i’n dal yn barod i wrando ar ddadleuon deallus sut y byddai codi cynifer o dai yn fuddiol i’r Gymraeg. Mae’n arwyddocaol nad oes neb o’r naill gyngor na’r llall, wedi ceisio gwneud achos o’r fath. Yn wir, yn ôl fy ffynonellau, unwaith y daw cwestiynau anodd, mae’r rhai sy’n gyfrifol am y Cynllun yn pwyso’n ôl ar yr amddifyniad mai Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol amdano ac nad eu dewis nhw ydoedd.

Gor-eiddgarwch i gydymffurfio

Mae paratoi’r asesiad a’r hyn sydd wedi digwydd wedyn wedi bod yn agoriad llygad i mi o ran sut mae’r drefn gynllunio yn digwydd yng Nghymru. Mi fyddwn i’n derbyn yn llwyr mai polisi Llywodraeth Cymru yn hytrach na chynllunwyr Gwynedd a Môn sy’n bennaf gyfrifol am hynny. Fodd bynnag, mae’r hyn sy’n ymddangos fel eu gor-eiddgarwch nhw i gydymffurfio â phob manylyn polisi wedi eu rhoi nhwythau hefyd yn agored i feirniadaeth.

Celwydd noeth ydi dweud bod y drefn o lunio cynlluniau datblygu lleol yn un dryloyw a bod cyfle digonol i ymgynghori. Mae hi’n dywyllwch dudew drwyddi draw. Oes, mae cyfnodau byr o ychydig wythnosau ar y tro o ‘ymgynghori’ â’r cyhoedd, ond anaml y bydd unrhyw sylw’n cael eu cymryd o’r hyn a ddywedir. Dydi cynghorwyr cyffredin – rhai nad ydyn nhw’n aelodau cabinet – ddim wedi cael unrhyw gyfle i gyfrannu mewn ffordd ystyrlon chwaith. Gwn yn dda am gynghorwyr sydd wedi ymdrechu’n barhaus i gael trafodaethau synhwyrol am y cyfansymiau o dai, ond eu bod yn cael yr un faint o effaith â tharo pen yn erbyn wal. Yr unig bleidais y byddan nhw’n ei gael ar y cynllun ydi’r un ynghylch ei fabwysiadu neu beidio ddydd Gwener nesaf.

Nodwedd arall o’r tywyllwch dudew yma ydi boddi cynghorwyr ac aelodau o’r cyhoedd efo mynydd o ddogfennau hirwyntog, aneglur a gwael eu mynegiant. Mae unrhyw ymgais i geisio gwybodaeth yn golygu oriau o chwilota ac o gael eich croesgyfeirio ar siwrnai seithug o un ddogfen i’r llall. Ar agenda Cyngor Gwynedd ar gyfer y cyfarfod ddydd Gwener, er enghraifft, caiff y cynghorwyr eu cyfeirio at ddim llai na 58 o ddogfennau atodol yn ogystal â’r Cynllun Datblygu Lleol ei hun.

Yr unig ffordd y gall cynghorwyr sy’n anhapus ynglyn â chaniatáu codi cynifer o dai ddangos eu hanfodlonrwydd ydi pleidleisio yn erbyn y Cynllun yn ei gyfanrwydd. Mae cabinet y cyngor a’r uchel swyddogion yn rhybuddio yn erbyn peryglon gwneud hyn, a does neb yn awgrymu y dylai gwrthod mabwysiadu’r cynllun fod yn gam i’w gymryd ar chwarae bach.

Ond y ffaith syml amdani ydi na ddylai pethau fod wedi dod i hyn. Pe bai arweinwyr y cyngor a’r uchel swyddogion wedi bod yn fwy agored a hyblyg a rhoi cyfle ac ystyriaeth deg i’r rhai oedd ag amheuon, mae’n sicr y byddai cyfaddawd a chytgord wedi bod yn bosibl.

Bygythiad – a chyfle – i Blaid Cymru

Drwy fod mor ben-galed mae arweinwyr ac uchel swyddogion y ddau gyngor wedi torri twll nad yw’n hawdd i Blaid Cymru ddod allan ohono.

Mae hi bellach yn y sefyllfa gwbl wrthun o apelio yn erbyn penderfyniad i godi 366 o dai ym Mangor ar y sail y byddai’n ergyd i’r Gymraeg yn y ddinas, tra ar yr un pryd yn gofyn i’w chynghorwyr gymeradwyo cynllun i godi bron i fil arall o dai yno. Fe allan nhw fod yn sicr y bydd y gweinidog Lesley Griffiths yn chwerthin am eu pennau os bydd eu cynghorwyr yn cydymffurfio â’r drefn.

Mi fyddan nhw hefyd yn tanseilio ymdrechion cynghorwyr Plaid Cymru mewn mannau eraill o Gymru, fel ym Mro Morgannwg, Caerdydd, Caerffili a Wrecsam, sydd wedi bod yn flaenllaw yn eu gwrthwynebiad i godi niferoedd gormodol o dai yn eu hardaloedd nhw. Anodd dychmygu sut y gallai cynghorwyr Gwynedd a Môn – lle mae llawer mwy o reswm dros wrthwynebu gor-ddatbygu – gyfiawnhau cefnogi cynlluniau o’r fath.

Mae’r Aelodau Cynulliad lleol Sian Gwenllian a Rhun ap Iorwerth wedi ymgyrchu’n ddyfal dros gael ysgol feddygol i Fangor. Er cryfed eu hachos, mae’r Llywodraeth Lafur wedi gwrthod yn llwyr. Gallai gweld eu cynghorwyr yn gwneud safiad ac achosi tipyn o niwsans i’r llywodraeth fod yn arf digon cyfleus iddyn nhw. Ar y llaw arall, mwy anodd fyth fyddai iddyn nhw ymgyrchu dros chwarae teg i’r gogledd-orllewin os bydd eu cynghorau’n mynnu bod yn llawforwyn ufudd i’r blaid Lafur.

Mi fyddai rhywun yn gobeithio gweld cynghorwyr o bob plaid yn rhoi dyfodol y Gymraeg o flaen unrhyw ystyriaethau pleidiol, a chalonogol yw gweld cymaint ohonyn nhw’n barod i wneud hyn.

Ond hyd yn oed o edrych ar y mater mewn termau gwleidyddol pur, dylai fod yn weddol amlwg pa ddewis sy’n debygol o arwain at y lleiaf o ddau ddrwg i ragolygon Plaid Cymru.

Mae’n wir y gallai gwrthod y Cynllun achosi rhywfaint o anhrefn, ond byddai ei fabwysiadu’n arwain at ddinistrio holl hygrededd Plaid Cymru gan godi cwestiynau difrifol am ei diben.

Mae cyfle gan gynghorwyr Gwynedd ddydd Gwener i wneud safiad dros ddemocratiaeth a thryloywder yn y ffordd y caiff Cymru ei llywodraethu. Byddai’n anfaddeuol iddyn nhw wrthod cyfle o’r fath.