RSS

Golwg360

MwyCau 

BLOG: “Dydi Gwynedd ddim yn bwriadu codi 8,000 o dai”

Cyhoeddwyd Gorffennaf 27, 2017 gan Gwleidyddiaeth.

Tagiau: blog, cynghorydd, cynllun datblygu lleol, Dafydd Meurig, gwynedd a mon


Dafydd Meurig, y cynghorydd sy’n dal portffolio Cynllunio ar Gyngor Gwynedd, sy’n ymateb i’r dadlau diweddar am y Cynllun Datblygu ar y Cyd â Môn… 

Mae’r mater sydd gerbron y Cyngor Gwynedd fory (dydd Gwener, Gorffennaf 28) yn un o ddifrifol bwys. Dau opsiwn sydd, sef i fabwysiadu, neu beidio mabwysiadu, y Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd. Bydd y penderfyniad yn gosod y polisiau i reoli datblygiadau yn y sir hyd at y flwyddyn 2026.

Mae’n hollbwysig bod aelodau etholedig Gwynedd yn gwneud eu penderfyniad yn seiliedig ar y ffeithiau ac ar dystiolaeth. Yn ddiweddar, mae llawer iawn wedi ei ysgrifennu a’i ddweud am y Cynllun sy’n gamarweiniol ar y gorau, ac yn aml yn anghywir.

Ymddiheuriadau os yw’r wybodaeth a ganlyn yn faith a thechnegol, ond mae’r CDLl ar y Cyd yn ddarn enfawr o waith, ac mae’n amhosib talfyrru i ychydig baragraffau broses sydd wedi cymryd chwe blynedd i’w chwblhau, ac wedi creu toreth o adroddiadau ac asesiadau.

Mae’r broses wedi cynnwys sawl ymgynghoriad cyhoeddus, sydd wedi arwain at newidiadau amrywiol dros y blynyddoedd. Rwyf wedi cynnwys dolenni yn y testun ar gyfer y rhai sydd â diddordeb pellach.

Ffaith 1: Nid yw Gwynedd yn bwriadu codi 8,000 o dai

Mae’r Cynllun yn nodi gofyniad am 3,712 o gartrefi yn ystod oes y Cynllun (2011-2026), sef cyfartaledd o 248 o gartrefi newydd bob blwyddyn. Gan ein bod dros bum mlynedd i mewn i oes y Cynllun, mae’r cyfanswm uchod yn cynnwys y tai hynny sydd eisoes wedi eu codi, a’r rhai sydd wedi cael caniatâd cynllunio ers 2011.

Erbyn Ebrill 2016 roedd 917 o’r cartrefi wedi eu codi’n barod, a 1,429 wedi cael caniatâd cynllunio. Felly os caiff y cartrefi sydd gan ganiatâd cynllunio eu hadeiladu, 1366 o gartrefi sydd i’w darparu dros y 10 mlynedd 2016-2026, cyfartaledd o 137 y flwyddyn, ar draws ardal Gwynedd o’r Cynllun.

O’r 1,366 o gartrefi newydd hyn, disgwylir oddeutu 450 ‘ar hap’ (datblygiadau o fewn neu gyfochrog y ffiniau datblygu presennol neu mewn adeiladau presennol) sy’n gadael 915 o dai i’w codi mewn dynodiadau newydd. Mae’r rhain ar 26 safle newydd ar draws y sir (Atodiad 5 o’r Cynllun Datblygu Lleol, t. 244), ac yn gymysgedd o dai fforddiadwy a thai marchnad agored.

Wrth osod y cyd-destun, mae 1,830 o geisiadau ar restr aros tai cymdeithasol yng Ngwynedd, ac oddeutu 500 wedi cofrestru gyda Tai Teg – cofrestr o bobol gyda diddordeb mewn perchnogi tŷ lle nad ydynt ar hyn o bryd yn gallu fforddio prynu ar y farchnad agored.

Ffaith 2: Cynllun Datblygu Lleol yw’r brif ddogfen sy’n caniatau i Awdurdodau Cynllunio reoli datblygiadau newydd yn eu hardaloedd. Heb Gynllun Datblygu yn ei le, ni all Awdurdod Cynllunio reoli datblygiadau yn unol â’i amcanion.

Ers i oes hen Gynllun Gwynedd ddod i ben (CDU 2001-2016), nid oes gan Gyngor Gwynedd Gynllun cyfredol. Hyd nes i’r Cynllun newydd gael ei fabwysiadau, nid oes gan y Cyngor ddarpariaeth tir pum mlynedd fel sy’n ofynnol o dan y Ddeddf, felly mae risg gwirioneddol y gallai datblygwr ennill apêl yn erbyn y Cyngor ar y sail yma.

Digwyddodd hyn yn ddiweddar iawn yn Sir Wrecsam (sydd heb Gynllun Datblygu Lleol wedi ei fabwysiadu), ble caniatawyd ystad o 365 o dai ar apêl ger pentref Llai. Yn ôl Arolygydd yr apêl, roedd y ffaith nad oedd gan y sir ddarpariaeth digonol o dir mewn cynllun cyfredol yn “ystyriaeth faterol” yn yr achos.

Ffaith 3: Nid yw cais Morbaine/Penyffridd i godi 366 ym Mangor eto wedi ei ganiatau

Ystyriwyd yr achos yn nghyd-destun yr hen Gynllun Datblygu (CDU Gwynedd 2001-2016), ac argymhelliad Arolygydd yr apêl i Lesley Griffiths, Ysgrifennydd Cabinet Llywodraeth Cymru oedd i ganiatau.

Nid yw’r Ysgrifennydd wedi dod i benderfyniad eto, ac ar y 24 o Orffennaf daeth llythyr ganddi gerbron y Pwyllgor Cynllunio oedd yn cydnabod y dylid rhoi llawer mwy o bwysau i’r Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd wedi derbyn adroddiad yr Arolygydd.

Nid yw safle Penyffridd wedi ei gynnwys ar gyfer tai yn y Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd, felly mae’r Cyngor yn bwriadu gofyn i Lywodraeth Cymru ail agor yr apêl fel y gall y Cyngor amddiffyn barn cynrychiolwyr lleol a’r gymuned, a herio’r penderfyniad ar sail y sefyllfa gynllunio gyfredol.

Petai cais Morbaine/Penyffridd yn cael ei wrthod, ni fyddai’r 366 o unedau yn cael eu hychwanegu at ddynodiad Bangor yn y CDLl ar y Cyd.

Ffaith 4: Mae Asesiadau Iaith y Cynllun Datblygu Lleol wedi casglu a dadansoddi gwybodaeth o sawl ffynhonnell am yr iaith a’r cymunedau.

Cyhoeddwyd Proffil Iaith gan Uned Ymchwil a Gwybodaeth Cyngor Gwynedd, gan ddefnyddio teclyn ‘Gweithredu’n Lleol’ Bwrdd yr Iaith Gymraeg i chwilio am wybodaeth berthnasol – gweler Papurau Testun 10A (10B ar gyfer Môn).

Yn groes i’r honiad ar golwg360, ac yn wahanol i asesiad Hanfod, mae Asesiad Iaith y Cynghorau wedi bod yn broses barhaus – mae cyfres o adroddiadau yn Llyfrgell yr Arolygydd, e.e. adroddiad Asesiad Iaith 2013, adroddiad Asesiad Iaith 2016.

Mae Asesiad Iaith y Cynghorau wedi hysbysu’r Asesiad Cynaliadwyedd a gafodd ei wneud ar y cyd gydag ymgynghorydd allanol sy’n arbenigo mewn gwneud asesiadau o gynaliadwyedd cynlluniau datblygu a phrosiectau unigol. Mae crynodeb anhechnegol o’r Asesiad yma.

Fe ystyriwyd adroddiad Hanfod fel rhan o’r corff tystiolaeth gan Arolygydd y Cynllun Datblygu Lleol. Mae’n cyfeirio’n benodol ato ym mharagraff 3.23 o’i Adroddiad.

Ffaith 5: Yn ystod Gwrandawiad Cyhoeddus ar 6 Medi 2016 gofynnodd yr Arolygydd i’r Cynghorau ailedrych ar faen prawf 3 a 4 Polisi PS1 – gyda golwg o’u huno – gan nad oedd yn credu bod y berthynas rhyngddynt ddigon clir. Nid oedd y newid o ganlyniad i wrthwynebiad gan Horizon.

Yn wir, yn dilyn Gwrandawiad Cyhoeddus ar 26 Ebrill 2017 awgrymwyd ffurf ar eiriad gan gynrychiolydd un o’r mudiadau iaith oedd yn bresennol, a hwn yw’r ffurf sydd bellach yn ymddangos yn y Cynllun Datblygu Lleol.

Y geiriad llawn (Polisi PS1, maen prawf 3) ydy “(G)wrthod cynigion a fyddai yn achosi niwed o sylwedd i gymeriad a chydbwysedd iaith cymuned nad allir ei osgoi neu ei liniaru yn foddhaol trwy ddefnyddio mecanwaith cynllunio priodol”.

Ffaith 6: Pwrpas Canllawiau Cynllunio Atodol (CCA) yw ymhelaethu ar y polisïau sydd wedi’u cynnwys yn y Cynllun Datblygu Lleol gan roi canllawiau pellach sy’n cyfeirio datblygwyr i gynnig datblygiadau yn unol ag amcanion y Cynllun.

Mae’n fwriad gan gynghorau Gwynedd a Môn yn fuan yn yr hydref i lunio CCAau newydd i gydfynd a’r Cynllun Datblygu Lleol. Y pwysicaf o’r rhain ym marn nifer o Gynghorwyr Gwynedd yw’r CCA ‘Cynnal a Chreu Cymunedau Unigryw a Chynaliadwy’ a fydd yn delio efo materion yn ymwneud â’r Iaith Gymraeg.

Defnyddir y CCA hwn wrth asesu ceisiadau cynllunio unigol, a bydd hwn yn cynnwys, er enghraifft, cig ar asgwrn polisiau megis PS1 uchod, a chanllawiau yn ymwneud â throthwyon a methodoleg asesiadau iaith.

Bydd y CCA presennol ‘Cynllunio a’r Iaith Gymraeg‘ yn cael ei ddefnyddio hyd nes bydd yr un newydd wedi ei fabwysiadu.

Yn gyfochrog â hyn, bydd y gyfres cyntaf o’r CCAau eraill yn cael eu datblygu fydd cyn bwysiced ar gyfer gwarchod y Gymraeg o fewn y drefn gynllunio, sef CCA Tai fforddiadwy; CCA Tai Marchnad leol; CCA Math a Chymysgedd Tai; a CCA Ymrwymiadau Cynllunio.

Bydd y broses o lunio’r CCAau yn dryloyw ac agored, ac yn tynnu ar nifer o ffynhonellau ac arbenigedd. Bydd hefyd yn destun cyfnod ymgynghori statudol, ac mae’n hollbwysig bod cynifer â phosib o garedigion yr Iaith Gymraeg yn cymryd rhan yn y broses hon er mwyn creu CCAau cadarn o safon uchel.

Ar ôl bod yn destun ymgynghori cyhoeddus ac ymateb i’r sylwadau a dderbynnir, caiff y CCAau eu mabwysiadu a byddant yn ystyriaeth cynllunio wrth asesu ceisiadau cynllunio.

Mae rhestr o’r Canllawiau Cynlluniuo Atodol presennol i’w cael yma.

Ffaith 7: Diffiniad ‘Tai Fforddiadwy’ yw ‘tai a fydd yn cael eu darparu drwy bolisïau yn y Cynllun a gaiff eu meddiannu gan bobol nad ydynt yn gallu prynu na rhentu ar y farchnad agored ac sydd angen tai’.

Mae polisïau’r Cynllun yn darparu Tai Fforddiadwy mewn sawl ffordd. Mewn rhai ardaloedd, mae gofyn i 100% o’r tai fod yn fforddiadwy. Mewn ardaloedd eraill, y ffigwr o rhwng 10% a 30% (yn dibynnu ar yr Ardal Prisiau Tai) yw’r man cychwyn ar gyfer unrhyw gyd-drafod gyda datblygwyr.

Gallai swyddogion geisio canran uwch ar adeg ystyried cais cynllunio unigol, os y cefnogir hyn gan asesiad hyfywedd.

Bydd yr holl dai fforddiadwy yn cael eu sicrhau drwy gytundeb cyfreithiol (oni bai am achosion lle mai cymdeithas tai sy’n gyfrifol am y tai newydd) a byddant yn destun cymal meddiannaeth leol.

Yn ogystal â’r tai fforddiadwy hyn, mae disgwyl i nifer helaeth o’r tai marchnad agored fod yn fforddiadwy oherwydd eu math, maint, a’u lleoliad.

Ffaith 8: Mae’r Cynllun yn cynnwys polisi arloesol Tai Marchnad Leol (Polisi TAI5, tud. 131) sy’n cael ei ddefnyddio am y tro cyntaf erioed yng Nghymru.

Mewn rhai mannau penodol – ble mae pris y rhan fwyaf o’r tai ymhell y tu hwnt i gyrraedd pobol leol – mae’r polisi yn golygu y bydd defnydd tai newydd yn cael ei gyfyngu gan amod cynllunio neu gytundeb cyfreithiol i bobol sydd â chysylltiadau lleol yn unig.

Bydd y Polisi yma yn weithredol yn Abersoch, Aberdaron, Borth-y-Gest, Llanbedrog, Llangian, Morfa Bychan, Mynytho, Rhoshirwaun, Sarn Bach, a Thudweiliog.

Ffaith 9: Yn y pentrefi llai, ni fydd dynodiadau tai o’r newydd. Yn hytrach, disgwylir cwrdd â’r angen lleol drwy geisiadau cynllunio yn codi ‘ar hap’.

Er enghraifft, mewn pentrefi sydd wedi eu diffinio fel Clystyrau, ni chaniateir tai marchnad agored. Bydd yr holl gartrefi newydd yn yr ardaoledd isod yn 100% Tai Fforddiadwy:

ARFON – Aberpwll, Bethesda Bach, Caerhun/Waen Wen, Capel y Graig, Crawia, Dinorwig, Gallt y Foel, Glasinfryn, Groeslon Waunfawr, Llanllechid, Llanwnda, Minffordd (Bangor), Mynydd Llandygai, Nebo, Penrhos (Caeathro), Pentir, Saron (Llanwnda), Talybont, Tan y Coed, Treborth, Ty’n-lôn, Ty’n y Lôn, Waun (Penisarwaun).

DWYFOR – Aberdesach, Bryncir, Bryncroes, Llanengan, Llannor, Llwyn Hudol, Pantglas, Penmorfa, Penrhos, Pentrefelin, Pistyll, Pontllyfni, Rhoslan, Swan, Tai’n Lôn.

MEIRIONNYDD – Aberllefenni, Corris Uchaf, Llanaber, Llandderfel, Llanfor, Minffordd, Talwaenydd.

Ffaith 10: O’i fabwysiadu, bydd y Cynllun Datblygu Lleol yn cael ei fonitro yn flynyddol er mwyn mesur ei effaith, a bydd adroddiad monitro yn cael ei gyhoeddi bob mis Hydref wedi i’r Cynllun fod yn weithredol am flwyddyn.

Os bydd yr adroddiad monitro yn dangos nad yw’r Cynllun yn cyflawni’r hyn a obeithiwyd, mae cyfle ar ddiwedd y bedwaredd flwyddyn i adolygu’r Cynllun – hynny ydy, addasu polisiau, ychwanegu/tynnu dynodiadau tai ac ati.

Os oes newid sylweddol yn yr amgylchiadau e.e. petai Wylfa Newydd yn cael ei ohirio i gyfnod y tu hwnt i oes y Cynllun, gellid adolygu’r Cynllun ynghynt, heb orfod disgwyl am y cylch pedair blynedd.

Wrth fabwysiadu’r Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd, bydd y Cyngor yn gallu defnyddio’r polisïau arloesol hyn i gael rheolaeth gadarn dros ddatblygiadau yn y sir, yn hytrach na bod ar drugaredd y datblygwyr mawr.

Mae dolen yma i’r rhai sydd â diddordeb darllen y dogfennau cefndir.

BLOG: Dewis tyngedfennol i gynghorwyr Gwynedd

Cyhoeddwyd Gorffennaf 22, 2017 gan Gwleidyddiaeth.

Tagiau: cynllun datblygu lleol, gwynedd, mon

 
Fel awdur asesiad annibynnol ar effaith Cynllun Datblygu Lleol Gwynedd a Môn ar y Gymraeg, Huw Prys Jones sy’n trafod y dewis sy’n wynebu cynghorwyr Gwynedd ddydd Gwener nesaf

Pan ofynnodd cynrychiolwyr partneriaieth o fudiadau iaith yng Ngwynedd imi baratoi asesiad o effaith y Cynllun Datblygu Lleol ar y Gymraeg, y peth cyntaf a bwysleisiais wrthynt oedd y byddai’n adroddiad cwbl wrthrychol. Fyddwn i ddim wedi cytuno i gynhyrchu deunydd i gefnogi propaganda unllygeidiog yn erbyn codi unrhyw dai newydd, er enghraifft. Cytunodd y mudiadau – sef Dyfodol i’r Iaith, Cymdeithas yr Iaith, Cylch yr Iaith a Chanolfan Hanes Uwchgwyrfai – ar unwaith â hyn, gan mai lles y Gymraeg yn ei chadarnleoedd oedd eu blaenoriaeth hwythau hefyd.

Roedd hyn fis Chwefror y llynedd, pan oedd y mudiadau ynghyd â rhai cynghorwyr, yn galw ar Gyngor Gwynedd i gomisiynu asesiad annibynnol o’r fath eu hunain. Oedd, roedd swyddogion yr uned polisi cynllunio ar y cyd (o gynghorau Gwynedd a Môn) wedi gwneud rhyw fath o asesiad ieithyddol eu hunain, ond roedd hwn yn amlwg yn ddim byd ond ymgais dila i gyfiawnhau’r Cynllun Datblygu ar ôl ei wneud. Yn wir, roedd yr asesiad hwnnw mor gwbl druenus nes imi gysylltu â deilydd presennol y portffolio cynllunio yng Ngwynedd tra oedd y trafodaethau rhyngof a’r mudiadau yn mynd ymlaen. Gan geisio esbonio diffygion difrifol yr ‘asesiad’ hwnnw, cynigiais baratoi asesiad trylwyr, gwrthrychol ac annibynnol am bris hynod resymol i’r cyngor, asesiad y gallwn ei sicrhau hefyd y byddai gan yr ymgyrchwyr iaith hyder ynddo. Dw i’n dal i gredu y gallai cam o’r fath fod wedi gallu cyfrannu’n helaeth at osgoi’r drwgdeimlad a’r ddrwgdybiaeth sydd ymysg cynghorwyr Gwynedd heddiw.

Yn wyneb diffyg unrhyw ymateb gan y Cyngor, aeth y mudiadau ymlaen i gomisiynu’r asesiad gen i. Mae’r adroddiad a baratoais i’w weld yma.

Mae’n ffrwyth wythnosau o waith a dw i’n ddyledus i’r mudiadau am y cyfle i’w wneud. Nid ar chwarae bach y deuthum i’r casgliad fod y Cynllun yn darparu ar gyfer nifer gormodol o dai ychwaith. Ar y llaw arall, mae hyn yn eithaf amlwg hefyd.

O edrych ar dueddiadau demograffig a ieithyddol y ddwy sir dros y degawdau diwethaf y patrwm a welwn ydi lleihad graddol yn y boblogaeth frodorol Gymraeg a chynnydd mewn mewnfudwyr di-Gymraeg, yn bennaf o’r tu allan i Gymru. Mae hyn wrth reswm yn arwain at ostyngiad yn y canrannau sy’n gallu siarad Cymraeg yn y ddwy sir, rhywbeth sy’n cael ei gydnabod yn asesiad ieithyddol y Cyngor fel mae’n digwydd, wrth nodi “bod sgiliau Cymraeg rhai sydd wedi symud o du allan i Gymru yn wannach”.

Heb unrhyw dystiolaeth fod rhagolygon o newid yn y tueddiad hwn, mae’n rhesymegol barnu bod codi mwy o dai nag sydd eu hangen yn fwy tebygol o fod yn niweidiol yn hytrach nag ydyn nhw o fod yn llesol i’r Gymraeg.

Nid darogan gwae

Nid adroddiad sy’n darogan gwae sydd gen i, ond un sy’n nodi’n syml bod y nifer o dai newydd y bwriedir yn debygol o lesteirio ymdrechion rhagorol adrannau eraill o’r Cyngor i godi’r Gymraeg yn y sir. Gan dderbyn mai un ffactor o blith llawer ydi tai newydd, dw i’n cynnig amcangyfrif ceidwadol bod y nifer yn y cynllun, 7,902, ar sail y tueddiadau demograffig presennol, yn debygol o arwaith at leihad o tua 2 bwynt canran yn y cyfrannau sy’n gallu siarad Cymraeg yn y ddwy sir.  Mae hyn yn fwy difrifol nag mae’n ymddangos ar yr olwg gyntaf gan y byddai ar ben unrhyw ostyniadau a allai ddigwydd am resymau eraill.

Mae’n waeth byth wrth ei ystyried yng nghyd-destun amcanion eraill y Cyngor. Un o’r amcanion a nodir yn y Cynllun Datblygu Lleol er enghraifft yw cynyddu’r nifer o gymunedau yn y ddwy sir mae dros 70% yn gallu siarad Cymraeg. Hefyd, mae sicrhau cynnydd o 5 pwynt canran yn y gyfran sy’n gallu siarad Cymraeg drwy’r sir yn un o amcanion strategol Cyngor Gwynedd. Gydag amcanion uchelgeisiol fel hyn, gwallgofrwydd fyddai caniatáu unrhyw fesurau a fyddai’n eu llesteirio.

Trwy baratoi adroddiad gwrthrychol o’r fath, fy ngobaith oedd y byddai’n helpu’r Cyngor wrth bwyso a mesur a phenderfynu ar y ffordd ymlaen. Er fy mod i’n gwbl sicr fod fy asesiad i ar dir cadarn, mi fyddwn i’n dal yn barod i wrando ar ddadleuon deallus sut y byddai codi cynifer o dai yn fuddiol i’r Gymraeg. Mae’n arwyddocaol nad oes neb o’r naill gyngor na’r llall, wedi ceisio gwneud achos o’r fath. Yn wir, yn ôl fy ffynonellau, unwaith y daw cwestiynau anodd, mae’r rhai sy’n gyfrifol am y Cynllun yn pwyso’n ôl ar yr amddifyniad mai Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol amdano ac nad eu dewis nhw ydoedd.

Gor-eiddgarwch i gydymffurfio

Mae paratoi’r asesiad a’r hyn sydd wedi digwydd wedyn wedi bod yn agoriad llygad i mi o ran sut mae’r drefn gynllunio yn digwydd yng Nghymru. Mi fyddwn i’n derbyn yn llwyr mai polisi Llywodraeth Cymru yn hytrach na chynllunwyr Gwynedd a Môn sy’n bennaf gyfrifol am hynny. Fodd bynnag, mae’r hyn sy’n ymddangos fel eu gor-eiddgarwch nhw i gydymffurfio â phob manylyn polisi wedi eu rhoi nhwythau hefyd yn agored i feirniadaeth.

Celwydd noeth ydi dweud bod y drefn o lunio cynlluniau datblygu lleol yn un dryloyw a bod cyfle digonol i ymgynghori. Mae hi’n dywyllwch dudew drwyddi draw. Oes, mae cyfnodau byr o ychydig wythnosau ar y tro o ‘ymgynghori’ â’r cyhoedd, ond anaml y bydd unrhyw sylw’n cael eu cymryd o’r hyn a ddywedir. Dydi cynghorwyr cyffredin – rhai nad ydyn nhw’n aelodau cabinet – ddim wedi cael unrhyw gyfle i gyfrannu mewn ffordd ystyrlon chwaith. Gwn yn dda am gynghorwyr sydd wedi ymdrechu’n barhaus i gael trafodaethau synhwyrol am y cyfansymiau o dai, ond eu bod yn cael yr un faint o effaith â tharo pen yn erbyn wal. Yr unig bleidais y byddan nhw’n ei gael ar y cynllun ydi’r un ynghylch ei fabwysiadu neu beidio ddydd Gwener nesaf.

Nodwedd arall o’r tywyllwch dudew yma ydi boddi cynghorwyr ac aelodau o’r cyhoedd efo mynydd o ddogfennau hirwyntog, aneglur a gwael eu mynegiant. Mae unrhyw ymgais i geisio gwybodaeth yn golygu oriau o chwilota ac o gael eich croesgyfeirio ar siwrnai seithug o un ddogfen i’r llall. Ar agenda Cyngor Gwynedd ar gyfer y cyfarfod ddydd Gwener, er enghraifft, caiff y cynghorwyr eu cyfeirio at ddim llai na 58 o ddogfennau atodol yn ogystal â’r Cynllun Datblygu Lleol ei hun.

Yr unig ffordd y gall cynghorwyr sy’n anhapus ynglyn â chaniatáu codi cynifer o dai ddangos eu hanfodlonrwydd ydi pleidleisio yn erbyn y Cynllun yn ei gyfanrwydd. Mae cabinet y cyngor a’r uchel swyddogion yn rhybuddio yn erbyn peryglon gwneud hyn, a does neb yn awgrymu y dylai gwrthod mabwysiadu’r cynllun fod yn gam i’w gymryd ar chwarae bach.

Ond y ffaith syml amdani ydi na ddylai pethau fod wedi dod i hyn. Pe bai arweinwyr y cyngor a’r uchel swyddogion wedi bod yn fwy agored a hyblyg a rhoi cyfle ac ystyriaeth deg i’r rhai oedd ag amheuon, mae’n sicr y byddai cyfaddawd a chytgord wedi bod yn bosibl.

Bygythiad – a chyfle – i Blaid Cymru

Drwy fod mor ben-galed mae arweinwyr ac uchel swyddogion y ddau gyngor wedi torri twll nad yw’n hawdd i Blaid Cymru ddod allan ohono.

Mae hi bellach yn y sefyllfa gwbl wrthun o apelio yn erbyn penderfyniad i godi 366 o dai ym Mangor ar y sail y byddai’n ergyd i’r Gymraeg yn y ddinas, tra ar yr un pryd yn gofyn i’w chynghorwyr gymeradwyo cynllun i godi bron i fil arall o dai yno. Fe allan nhw fod yn sicr y bydd y gweinidog Lesley Griffiths yn chwerthin am eu pennau os bydd eu cynghorwyr yn cydymffurfio â’r drefn.

Mi fyddan nhw hefyd yn tanseilio ymdrechion cynghorwyr Plaid Cymru mewn mannau eraill o Gymru, fel ym Mro Morgannwg, Caerdydd, Caerffili a Wrecsam, sydd wedi bod yn flaenllaw yn eu gwrthwynebiad i godi niferoedd gormodol o dai yn eu hardaloedd nhw. Anodd dychmygu sut y gallai cynghorwyr Gwynedd a Môn – lle mae llawer mwy o reswm dros wrthwynebu gor-ddatbygu – gyfiawnhau cefnogi cynlluniau o’r fath.

Mae’r Aelodau Cynulliad lleol Sian Gwenllian a Rhun ap Iorwerth wedi ymgyrchu’n ddyfal dros gael ysgol feddygol i Fangor. Er cryfed eu hachos, mae’r Llywodraeth Lafur wedi gwrthod yn llwyr. Gallai gweld eu cynghorwyr yn gwneud safiad ac achosi tipyn o niwsans i’r llywodraeth fod yn arf digon cyfleus iddyn nhw. Ar y llaw arall, mwy anodd fyth fyddai iddyn nhw ymgyrchu dros chwarae teg i’r gogledd-orllewin os bydd eu cynghorau’n mynnu bod yn llawforwyn ufudd i’r blaid Lafur.

Mi fyddai rhywun yn gobeithio gweld cynghorwyr o bob plaid yn rhoi dyfodol y Gymraeg o flaen unrhyw ystyriaethau pleidiol, a chalonogol yw gweld cymaint ohonyn nhw’n barod i wneud hyn.

Ond hyd yn oed o edrych ar y mater mewn termau gwleidyddol pur, dylai fod yn weddol amlwg pa ddewis sy’n debygol o arwain at y lleiaf o ddau ddrwg i ragolygon Plaid Cymru.

Mae’n wir y gallai gwrthod y Cynllun achosi rhywfaint o anhrefn, ond byddai ei fabwysiadu’n arwain at ddinistrio holl hygrededd Plaid Cymru gan godi cwestiynau difrifol am ei diben.

Mae cyfle gan gynghorwyr Gwynedd ddydd Gwener i wneud safiad dros ddemocratiaeth a thryloywder yn y ffordd y caiff Cymru ei llywodraethu. Byddai’n anfaddeuol iddyn nhw wrthod cyfle o’r fath.