RSS

Golwg360

MwyCau 

BLOG: Gall ‘ARFOR’ roi bywyd newydd i’r Gorllewin

Cyhoeddwyd Awst 16, 2017 gan Y Blog Gwleidyddiaeth.

Tagiau: Aled G Jôb, Arfor, awdurdod, blog, y gorllewin cymraeg


Adam Price (Llun: Plaid Cymru)
Siom cherw i lawer oedd gweld cynghorwyr lleol yn pleidleisio o blaid Cynllun Datblygu Mon a Gwynedd yn ddiweddar, a fydd yn gweld codi miloedd o dai newydd yn y siroedd hyn dros y blynyddoedd nesaf.

Serch hynny, mae’n ymddangos bod yr adwaith cyhoeddus ffyrnig i’r cynllun datblygu wedi sbarduno syniadau newydd a radical- ac mae hynny’n sicr i’w groesawu’n fawr.

Mae Adam Price, AC Plaid Cymru Dinefwr,  bellach wedi ail-gyflwyno ei syniad o sefydlu ARFOR- sef un awdurdod ar gyfer y Fro Gymraeg (Mon, Gwynedd, Ceredigion a Chaerfyrddin) – gyda chefnogaeth Aelod Cynulliad Arfon, Sian Gwenllian.

Byddai awdurdod o’r fath yn gyfrifol am gynllunio traws-sirol gan gynnwys datblygu economaidd a’r iaith gyda’i gilydd ar draws siroedd y Gorllewin. Byddai rhychwant ei ddyletswyddau hefyd yn cynnwys elfennau megis tai, amaeth, bwyd a diod, a thwristiaeth.

Mae’r syniad yn hynod o amserol gan fod Llywodraeth Cymru yn bwriadu creu tri rhanbarth ar gyfer datblygu economaidd, defnydd tir a thrafnidiaeth cyn hir, sef Gogledd Cymru, Canolbarth a De Orllewin Cymru a’r De Ddwyrain.

Cynhyrfus

Gan fod yr ad-drefnu hwn yn yr arfaeth beth bynnag, mae syniad ARFOR yn gynnig cynhyrfus a phell-gyrhaeddol sy’n haeddu derbyn ystyriaeth deilwng gan y Llywodraeth, yn enwedig o gofio eu bod newydd gyhoeddi eu cynlluniau i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

Bid siwr, bydd rhai yn dadlau bod elfen ymrannus am y syniad ac y byddai’n effeithio ar Gymreictod gweddill Cymru- adlais o’r hen ddadleuon a wyntyllwyd yn ystod y saithdegau wrth gwrs. Ond y gwir amdani ydi bod y syniad o Gymru fel endid daearyddol llawer cryfach bellach a’r hunaniaeth Gymreig ei hun hefyd yn llawer sicrach na’r hyn a fodolai yn y saithdegau.

Mae’r synnwyr o berthyn i Gymru yn ddigon gwydn erbyn hyn i allu ymdopi gyda’r ffaith ddiymwad fod Cymru’n wlad amrywiol, a bod angen atebion gwahanol ar gyfer rhannau gwahanol o’n gwlad erbyn hyn.

Byddai gwireddu ARFOR hefyd yn fodd o ddaearu bwriad y Llywodraeth o greu miliwn o siaradwyr Cymraeg mewn syniad cwbwl ddiriaethol: sef dyrchafu’r Gymraeg yn brif iaith cyhoeddus mewn talp o dir ble mae’r Gymraeg yn parhau’n iaith bob dydd i drwch y bobol sy’n byw yn yr ardaloedd hyn.

Y peryg

Y peryg efo strategaeth y Llywodraeth fel mae’n sefyll ydi ei bod yn rhagdybio’n hygoelus y bydd modd cynhyrchu’r holl siaradwyr Cymraeg newydd hyn trwy’r system addysg a thrwy greu mwy o ysgolion cyfrwng Cymraeg.

Ond mae holl dystiolaeth y blynyddoedd diwethaf yn dangos mai tua 10-15% yn unig o ddisgyblion Ysgolion Cymraeg(mewn ardaloedd Saesneg eu hiaith) sy’n cynnal eu sgiliau Cymraeg wedi gadael yr ysgol, oherwydd y diffyg cyfleoedd beunyddiol i ymarfer yr iaith yn y gymdeithas o’u cwmpas.

Mae cymdeithasegwyr iaith cyfoes yn gwbl gytûn nad yw’r system addysg yn ddigon ynddo’i hun i gynnal a datblygu iaith lleiafrifol; mae’n rhaid wrth droedle daearyddol bendant ble mae’r iaith honno yn gallu anadlu’n rhydd a bod yn feistres ar ei thomen ei hun.

Diddorol…

Mae’n ddiddorol iawn bod yr ymchwil diweddaraf yn y maes yn pwyso’n gynyddol ar drosiadau o’r byd amgylcheddol o ran mynd ati’n fwriadol i greu amodau ble gall iaith leiafrifol wreiddio a ffynnu fel blodyn neu blanhigyn, a’i gwarchod rhag ormod o wyntoedd croesion.

Byddai sefydlu ARFOR yn fodd o greu gwrth-bwynt deinamig i holl atyniadau dinesig Caerdydd, sydd wedi hudo miloedd ar filoedd o Gymry Cymraeg ifanc y gorllewin ers dwy genhedlaeth bellach gan dlodi eu cymunedau cynhenid o’u doniau, eu hyder, eu gobaith a’u dyfodol.

Wrth ymdrin gyda’r Gorllewin Cymraeg fel un endid daearyddol, byddai’r Awdurdod newydd yn gallu uno cymunedau Cymraeg o Ynys Mon i Lanelli gyda’i gilydd,  cynnig identiti clir, pwrpasol a hyderus iddynt, a hynny yn ei dro yn rhoi statws a dylanwad newydd iddynt yng Nghymru heddiw.

Creadigol

Eisoes, fe ellid dadlau mai yn y Gymru Gymraeg y mae’r creadigrwydd a’r bwrlwm diwylliannol yn y Gymru gyfoes- roedd yr Eisteddfod Genedlaethol sydd newydd ddod i ben ym Mon yn brawf pellach o hynny. Byddai ARFOR yn fodd o harnesu’r creadigrwydd hwn a’i sianelu i gyfeiriad sydd wedi bod ar goll yn y gorllewin cyhyd – datblygiad economaidd, ffynniant a hunan-hyder.

Byddai hyn wedyn yn gallu gwneud yr iaith Gymraeg a’r diwylliant Cymraeg yn gynyddol apelgar i’r Gymru Ddi-Gymraeg, a chynyddu cyrraedd y Gymraeg o’r gwraidd i fyny.

I aralleirio un o sloganau enwocaf Bill Clinton: “It’s the culture, stupid.” Hynny ydi, rhaid gweld bod creadigrwydd diwylliannol yn gallu arwain at ffynniant cymdeithasol ac economaidd. Mae pobol sydd yn hyderus yn eu diwylliant eu hunain yn llawer mwy tebygol o gredu y gellid trosglwyddo’r hyder hwn i’w cymdeithas a’u heconomi a chreu mentrau a busnesau newydd o bob math.

Yn hytrach na bod yn rhwystr fel yr awgrymwyd mewn modd mor nawddoglyd a di-ddeall ar raglen Newsnight yr wythnos hon, y gwir amdani ydi y gall diwylliant Cymraeg y Gorllewin arwain at adfywiad a datblygiad economaidd gan ffurfio cylch rhinweddol ar gyfer y dyfodol.

Gallai Awdurdod fel hyn hefyd edrych o’r newydd ar y rhagamcanion o ran codi tai yn y siroedd dan sylw a cheisio sicrhau bod y ffigyrau hyn yn cael eu haddasu i ateb gwir anghenion yr ardaloedd hyn: gan gynnwys llawer mwy o dai fforddadwy a thai ar rent hefyd yn cael eu codi ar gyfer y boblogaeth gynhenid.

Syniad

Un syniad diddorol y gallai ARFOR ei ystyried ar gyfer siroedd y gorllewin yw Treth Dwristiaeth. Mae treth fel hon eisoes ar waith yn Efrog Newydd a Pharis er mwyn amddiffyn a chynnal gwasanaethau lleol yn wyneb y pwysau mawr arnynt yn sgil twristiaeth.

Mae Maer Llundain, Saddiq Khan ar fin cyflwyno treth debyg yn Llundain (tua £2.00 ar ben cost pob arhosiad unigol mewn gwestai yn y ddinas) a fydd yn codi £100m y flwyddyn. Byddai treth debyg yn y Gorllewin yn debyg o godi rhwng £5 miliwn a £10 miliwn o bunnau, allai gael ei ddefnyddio i hybu’r economi leol mewn ffyrdd dychmygus ac atal yr allfudiad o bobl ifanc sy’n gymaint o broblem ar hyn o bryd.

Mae’n hen bryd troi twristiaeth i’n melin ein hunain a mynnu bod mwy o fuddiant gwirioneddol i’n cymunedau yn deillio o’r ffaith fod cymaint o bobl o bob rhan o’r byd yn mwynhau dod i weld y tirlun arbennig sydd gennym yn y gorllewin.  Go brin bod £2 ychwanegol pob nos ar gost eu hymweliadau  yn debyg o’u rhwystro rhag dod i weld rhyfeddodau naturiol yr ardaloedd hyn.

Ymarferol

Mater i eraill yw penderfynu sut yn union y byddai ARFOR yn gweithio’n ymarferol, ond un opsiwn yw sefydlu awdurdod o tua 60 aelod( 15 o bob sir presennol), a fyddai’n gyfrifol am osod trywydd strategol i’r 4 sir i’w dilyn.

Byddai’r Awdurdod, wrth gwrs, yn gweithredu trwy gyfrwng y Gymraeg, gan osod esiampl i holl gyrff yr ardaloedd hyn yn eu tro.

Gallai sefydlu’r Awdurdod olygu lleihau rhai o ddyletswyddau y cynghorau sir presennol gan mai asiantaethau cyflwyno’r cynlluniau penodol yn eu siroedd eu hunain a fydden nhw mewn gwirionedd ( gan arwain at docio niferoedd y cynghorwyr sir).

Efallai hefyd – dros amser – y gellid grymuso rol cynghorau cymuned lleol i fonitro a scriwtineiddio cynlluniau’r awdurdod wrth iddynt gael eu gweithredu yn y gwahanol gymunedau.

Y wyneb yr holl fygythiadau i’r  Gorllewin Cymraeg o ran patrymau allfudo ac ymfudo, ac oblygiadau Brexit yn debyg o waethygu pethau: mae gwir angen atebion radical arnom.

Mae ARFOR yn ymateb Cymreig a chreadigol i’r bygythiadau hyn a gobeithio y gwelwn ymchwydd o gefogaeth i’r syniad hwn o bob cyfeiriad.