RSS

Golwg360

MwyCau 

BLOG FIDEO: ‘Top ten’ William Williams Pantycelyn

Cyhoeddwyd Chwefror 10, 2017 gan Blog Meddwl.

Tagiau: 1817, emynau, trichanmlwyddiant, william williams pantycelyn


Mae Delyth Morgans Phillips yn Ysgrifennydd Cymdeithas Emynau Cymru ac wedi ymchwilio’n helaeth i emynau Cymraeg gan gynnwys gwaith William Williams Pantycelyn.

Fel rhan o ddathliadau 300 mlynedd geni’r emynydd, mae’n rhestru yma’r deg emyn y mae hi wedi’u dewis fel y goreuon…

10. Rwy’n dewis Iesu a’i farwol glwy’

Un o nodweddion rhai o emynau Williams Pantycelyn yw symlrwydd. Ac emyn syml ac uniongyrchol iawn sy’n dod i’r degfed safle gen i. Emyn 305 yn Caneuon Ffydd:

Rwy’n dewis Iesu a’i farwol glwy’

yn Frawd a Phriod imi mwy;

ef yn Arweinydd, ef yn Ben,

i’m dwyn o’r byd i’r nefoedd wen.

Beth mwy sydd ishe’i ddweud mewn gwirionedd? Mae Pantycelyn yn dweud taw Iesu yw ei bopeth. Fe sy’n rhoi pwrpas a nod i’w fywyd, hyd yn oed yn rhoi iddo dragwyddoldeb. Mae gan yr emynydd sawl enw ar gyfer Iesu, ac mewn cwta pedair llinell fe gewn ni ‘Brawd’, ‘Priod’, ‘Arweinydd’ ac ‘yn Ben’. Does dim rhyfedd fod rhai yn canmol gwaith Pantycelyn fel bardd, yn ogystal ag emynydd.

9. Iesu, Iesu, rwyt ti’n ddigon

Geiriau digon syml sydd ym mhennill cynta’r emyn rwy’n ei osod yn y nawfed safle, sef ‘Iesu, Iesu, rwyt ti’n ddigon’ – emyn rhif 320 yn Caneuon Ffydd.

Iesu, Iesu, ‘rwyt ti’n ddigon,
‘rwyt ti’n llawer mwy na’r byd;
mwy trysorau sy’n dy enw
na thrysorau’r India i gyd:
oll yn gyfan
ddaeth i’m meddiant gyda’m Duw.

Roedd Williams Pantycelyn yn ddyn reit gefnog, doedd dim arwydd o brinder arian yn ei deulu fe. Ac eto, i Bantycelyn ac i Gristnogion drwy’r oesoedd, nid pa mor iach yw’r cyfrif banc sy’n cyfri. All neb fynd â’i gyfoeth gydag e o’r byd hwn p’run bynnag. Yn dilyn ei dröedigaeth, rhoddodd Williams heibio’r syniad o fynd yn feddyg, ac yn hytrach ymroi ei holl amser i wasanaethu’i Arglwydd Iesu, i bregethu ac ysgrifennu cannoedd o emynau.

8. O llefara, addfwyn Iesu

Un peth sy’n taro rhywun o ddarllen ac o ganu emynau Williams Pantycelyn yw pa mor onest mae e. Erbyn hyn efallai bod rhywun yn cael y syniad ei fod e’n Gristion gloyw heb unrhyw wendid. Ond roedd e ei hunan yn cyfaddef ei fod e’n wynebu anawsterau ac ofnau ac amheuaeth, fel pob crediniwr arall. Yr emyn sy’n dod i’r wythfed safle, rhif 340 yn Caneuon Ffydd, ‘O llefara, addfwyn Iesu’. Y pennill clo sy’n neilltuol yn fy marn i:

Dwed dy fod yn eiddo imi,
mewn llythrennau eglur, clir;
tor amheuaeth sych, digysur,
tywyll, dyrys, cyn bo hir;
‘rwy’n hiraethu am gael clywed
un o eiriau pur y ne’,
nes bod ofon du a thristwch
yn tragwyddol golli eu lle.

7. Fy Nuw, fy Nhad, fy Iesu

Yr emyn sy’n dod i’r seithfed safle yw ‘Fy Nuw, fy Nhad, fy Iesu’, emyn 330 yn Caneuon Ffydd. Rydw i eisoes wedi sôn bod Pantycelyn wedi ymroi i wasanaethu’i Arglwydd drwy bregethu a sgrifennu emynau. Roedd e’n un o arweinwyr y Methodistiaid cynnar gyda Daniel Rowland a Howel Harris. Ac un gweithgarwch a gynyddodd yn y cyfnod hwnnw oedd yr arfer o gynnal seiadau – pobol yn cwrdd i drafod eu ffydd. Mae hynny’n arferiad sydd wedi mynd mas o ffasiwn erbyn hyn, ac ry’n ni wedi mynd yn swil iawn i sôn am ein ffydd a’n profiadau a’n ofnau. Ond dymuniad Pantycelyn yw ei fod e’n cael y cyfle a’r nerth i siarad am ei Waredwr bob cyfle posib:

O Arglwydd, rho im dafod

na thawo ddydd na nos

ond dweud wrth bob creadur

am rinwedd gwaed y groes;

na ddelo gair o’m genau

yn ddirgel nac ar goedd

ond am fod Iesu annwyl

yn wastad wrth fy modd.

6. Dros bechadur buost farw

Rwy’n dod nôl at ddyndod Williams ac at ei onestrwydd e ar gyfer yr emyn sy’n y chweched safle gen i – ‘Dros bechadur buost farw’, emyn 517 yn Caneuon Ffydd. Gallech ddweud ei fod e’n emyn digon trwm ac anodd. Emyn sy’n canolbwyntio ar farwolaeth Iesu ar y Groes yw e, ac felly yn naturiol, does dim disgwyl iddo fod yn rhywbeth ‘joli’. Ond mae Williams yn gweld ei wendid, ac er ei fod e’n cyfaddef hynny’n blwmp ac yn blaen, does dim byd hunan dosturiol yma chwaith. Y cwpled syml sy’n taro deuddeg yw:

Dwed i mi, a wyt yn maddau

cwympo ganwaith i’r un bai?

Mae e hefyd yn canu am yr euogrwydd ‘sy’n cydbwyso â mynyddoedd mwya’r llawr’. Nid dyma’r unig dro iddo ddweud rhywbeth tebyg, fel y gwelwn ni yn nes ymlaen yn y rhestr.

5. Tyred, Iesu, i’r anialwch

Emyn sy’n aml iawn yn cael ei ganu ar y dôn fyd-enwog ‘Blaenwern’ yw’r emyn sy’n dod i’r pumed safle – emyn 730 yn Caneuon Ffydd. Doedd Williams yn bendant ddim yn byw mewn anialwch. Mae Pantycelyn yn fferm neis, gyda thir pori da. Mae’r emyn yn sôn hefyd am fieri sydd o’i gwmpas. Eto, rhywbeth digon dieithr i’r emynydd, dybiwn i. Ond mae i’r emyn yma farddoniaeth a sylwedd. Ac o briodi’r emyn gyda ‘Blaenwern’, fe gewch chi rywbeth arbennig iawn sy’n codi calon rhywun wrth ei ganu. Yn arbennig felly wrth ganu’r trydydd pennill:

Ar dy allu ‘rwy’n ymddiried:

mi anturiaf, doed a ddêl,

dreiddio drwy’r afonydd dyfnion,

mae dy eiriau oll dan sêl;

fyth ni fetha a gredo ynot,

ni bu un erioed yn ôl;

mi â ‘mlaen, a doed a ddelo,

graig a thyle, ar dy ôl.

4. Cyfarwydda f’enaid, Arglwydd

Os oedd Williams Pantycelyn yn nghanol yn yr anialwch a’r mieri yn yr emyn diwetha’ gen i, mae e’n teithio ar hyd ‘llwybrau culion, dyrys, anodd’ yn yr emyn rwy’n ei osod yn y pedwerydd safle. ‘Cyfarwydda f’enaid, Arglwydd’ yw hwnnw, emyn 737 yn Caneuon Ffydd. Yn wahanol i’r diffeithwch serch hynny, yr oedd Williams yn gyfarwydd â chymoedd cul ac â llwybrau diarffordd. Fe deithiodd e gannoedd o filltiroedd bob blwyddyn ar gefn ceffyl i bregethu ac i seiadu ac i werthu’i lyfrau emynau. Un o’r penillion rwy’n dueddol o’i ddyfynnu amlaf yn fy mywyd bob dydd yw pennill olaf yr emyn hwn:

Cul yw’r llwybyr imi gerdded,

is fy llaw mae dyfnder mawr,

ofn sydd arnaf yn fy nghalon

rhag i’m troed fyth lithro i lawr:

yn dy law y gallaf sefyll,

yn dy law y dof i’r lan,

yn dy law byth ni ddiffygiaf

er nad ydwyf fi ond gwan.

Fe ddechreues i adrodd y geiriau pan ddes i licio mynd i gerdded fel gweithgarwch yn fy oriau hamdden. A phob tro y byddem ni’n cerdded tamaid o lwybr arfordir Ceredigion er enghraifft, byddai sawl cyfle i sôn am y dyfnder ‘is fy llaw’, chwedl Pantycelyn.

3. O iachawdwriaeth gadarn

Mae’n rhaid i fi gyfaddef fod gwahaniaethu rhwng y tri emyn sy’n dod i’r brig wedi bod yn dipyn o job.

Efallai nad yw hi’n rhwydd i esbonio bob amser pam fod emyn neu ddarn o lenyddiaeth neu gerddoriaeth yn cydio yn rhywun, dim ond fod e’n cyffwrdd â’r galon. Rhywbeth felly yw hi gyda fi a’r emyn sy’n dod i’r trydydd safle. ‘O iachawdwriaeth gadarn’, emyn 509 Caneuon Ffydd. Dyw e ddim yn emyn mor gyflawn o bosib â’r emyn sy’n dod i’r ail safle, a dyw e ddim mor ddramatig â’r emyn sy’n dod i’r brig. Ond mae’r emyn yma a thôn odidog David Jenkins, ‘Penlan’, yn llwyddo i gyffwrdd â ’mhen ac â ’nghalon. Mae’n siŵr taw mewn cymanfa (neu gynulleidfa fawr o ryw fath, o leiaf), y cenais i’r emyn yma am y tro cyntaf, achos dyw e ddim yn emyn i’w ganu bob Sul mewn capel bron yn wag, heb gantorion.

2. Mi dafla maich oddi ar fy ngwar

Yr emyn rwy’n gosod yn yr ail safle o bosib yw emyn mwyaf poblogaidd Williams Pantycelyn. ‘Mi dafla ’maich oddi ar fy ngwar’, emyn 493 yn Caneuon Ffydd. Dyma’r emyn a ddaeth i’r brig yn y pôl piniwn gynhaliwyd yn 2008 ar gyfer Dechrau Canu, Dechrau Canmol. Dyma hefyd un o delynegion perffeithiaf yr iaith Gymraeg yn ôl John Morris-Jones. Mae popeth yn yr emyn hwn: gonestrwydd Williams am ei euogrwydd, darlun o Iesu’n marw ei fwyn, a’r diweddglo hyfryd a syfrdanol o wynfyd.

Mi dafla’ ‘maich oddi ar fy ngwar

wrth deimlo dwyfol loes;

euogrwydd fel mynyddoedd byd

dry’n ganu wrth dy groes.

1. Enynnaist ynof dân

Felly, os yw perffeithrwydd yr emyn ‘Mi dafla ‘maich’ ond yn cyrraedd yr ail safle, pa emyn sy’n dod i’r brig? Emyn 314 Caneuon Ffydd, ‘Enynnaist ynof dân, perffeithiaf dân y nef’. Dyma un o’i emynau mwyaf dramatig yn fy marn i. Ac mae’r briodas rhwng y geiriau a’r dôn ‘Y Faenol’ yn drydanol. Mae’r profiad o ganu rhai emynau’n gallu peri i rywun glosio’n fwyfwy atyn nhw. Dyna oedd fy hanes i â’r emyn hwn. Yr achlysur oedd gwasanaeth lansio Caneuon Ffydd yn Aberystwyth, 10 Chwefror 2001. Myfyriwr ôl-radd o’n i ar y pryd, wedi dechrau ymddiddori o ddifri ym myd yr emyn, ac wedi dechrau profi beth yw Cristnogaeth go-iawn. Oherwydd ’mod i’n perthyn i gynulleidfa fach, wledig, doedd dim cyfle i ganu emynau mawr ac emynau cymanfa fel yr emyn hwn. Dychmygwch y wefr felly o fod yn rhan o gynulleidfa’r Neuadd Fawr Aberystwyth yn morio canu’r geiriau ’ma. Emyn sy’n bendant yn adlewyrchu profiad personol Williams:

Wel dyma’r gwrthrych cun,

a dyma’r awr a’r lle

cysegraf fi fy hun

yn gyfan iddo fe …

Nid pawb sy’n cael y profiad o’r ‘awr a’r lle’ o ddod i adnabod Iesu. Fe wyddom ni i Williams gael profiad felly ym mynwent Talgarth yn gwrando ar yr Howel Harris ifanc yn pregethu. Ond waeth beth am y sut a’r pryd, dyma emyn pwerus inni gyd. Ac am ddiweddglo hyderus a phendant:

ffarwél, ffarwél bob eilun mwy,

mae cariad Iesu’n drech na hwy.

BLOG FIDEO: “Pam na fydda’ i’n cefnogi Warren Gatland a’i griw ddim mwy”

Cyhoeddwyd Chwefror 5, 2017 gan Blog Meddwl.

Tagiau: Craig ab Iago, Cymru, Rygbi, Undeb Rygbi Cymru, wayne gatland


Fydd Craig ab Iago ddim yn eistedd i lawr i wylio’r crysau cochion yn chwarae heddiw – a hynny, meddai, oherwydd bod Undeb Rygbi Cymru a’r chwaraewyr ddim yn poeni am ddangos i’r byd pwy ydi Cymru.

Fel un sydd wedi cefnogi Cymru ers 40 o flynyddoedd, fydd o ddim yn eistedd i lawr o flaen y teledu, cwrw yn ei law, i weiddi dros Alun Wyn Jones a’i dîm yn erbyn Yr Eidal.

“Wnes i weld dros yr ha’ dwytha’ sut mae tim cenedlaethol Cymru i fod,” meddai am garfan bel-droed Cymru ym mhencampwriaeth yr Ewros.

“Wnaeth yr hogia yna gynrychioli Cymru i gyd. Y Cymraeg, y di-Gymraeg, pob rhan o Gymru, y gogledd a’r de, pob oedran, bob cefndir a bob lliw.

“Ond i dîm rygbi Cymru… maen nhw’n obsessed efo’r Llewod, a dydi tim Cymru yn ddim byd ond stepping stone i’r Llewod. Sam Warburton yn dweud mai dyna uchafbwynt ei yrfa, a Wayne Gatland yn dweud ‘no greater honour’…”

Ac mae’r ffaith bod Tywysog William – “boi sydd wedi dwyn enw ein gwlad fel cyfenw” – yn

“Dydi fy nghalon i ddim ynddo fo ddim mwy,” meddai Craig ab Iago. “Sori.”

Gwyliwch ei flog yn fan hyn:

BLOG: Rhywbeth i’w bori yn y Ffair Aeaf

Cyhoeddwyd Tachwedd 28, 2016 gan Blog Meddwl.

Tagiau: cefn gwlad, cennydd owen jones, Ceredigion, Pontsian, y ffair aeaf


Mae’r dyddiau’n byrhau, y tywydd yn oeri, a’r stoc ar y rhan fwyaf o ffermydd Cymru naill ai tu fewn, neu ar borthiant gaeaf.

I’r stocmyn gwartheg, mae’n golygu agor y cladd silwair, a chodi ychydig ynghynt er mwyn galluogi i’r gwaith ychwanegol o garthu, gwellto a bwydo gael ei gwblhau mewn da o bryd.

I’r bugeiliaid, mae’n golygu gwisgo haenen arall o ddillad yn y tywydd garw wrth oruchwylio eu praidd, a chludo bwyd ychwanegol iddynt i gyflenwi diffyg tyfiant y glaswellt.

Y Ffair Aeaf

Un o uchafbwyntiau’r wythnosau nesaf imi yw’r Ffair Aeaf ar faes y sioe yn Llanelwedd.

Mae’n gyfle i arddangos cynnyrch ffermydd Cymru gyda dros 1,300 o wartheg, moch, defaid a cheffylau, yn ogystal â chystadlaethau carcas, stondinau celf a chrefft a llawer mwy.

Mae llawer o gyhoeddiadau’n dueddol o gael eu gwneud yma hefyd, a dyma ambell beth rwy’n awyddus i glywed mwy amdanyn nhw…

Antibiotigion

Mae mis Tachwedd wedi gweld nifer o ddadleuon o’r ddwy ochr o ran deunydd antibiotigion ar anifeiliaid fferm.

Mae pryderon ers blynyddoedd o ran “esgeulustod” amaethyddiaeth tuag at eu defnydd o antibiotigion a all arwain at rhai clefydau yn gwrthsefyll triniaeth yn y dyfodol.

Mae gwrthsefyll antibiotigion yn sefyllfa sydd angen ei thaclo dros y byd yn feddygol ac yn filfeddygol.

Mae amaethyddiaeth yn cyrraedd eu targedau o leihau defnydd antibiotigion, ac ar y trywydd iawn i ragori’r targed cafodd ei osod ar gyfer 2018.

Mae dofednod wedi bron haneru eu defnydd o antibiotigion yn y pedair blynedd diwethaf, ac mae’r sector moch wedi lansio system ar-lein i gofnodi’r cwymp mewn defnydd o antibiotigion.

Rwy’n cydnabod y broblem o wrthsefyll antibiotigion, ond credaf taw’r ffordd gorau i daclo hyn yw defnyddio nhw mewn ffordd fwy cyfrifol, a defnyddio dulliau rhwystro yn hytrach na gwella gan fod hyn llawer gwell yn ariannol ac yn fiolegol.

Ardaloedd NVZ – diangen i ffermwyr da byw?

Mae Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yn cynnal cyfnod o ymgynghori gyda ffermwyr Cymru o ran y posibiliad o ehangu NVZ (Nitrate Vulnerable Zones) ar draws Cymru gyfan.

Mae hyn yn dwf sylweddol o’i gymharu â’r 2.4% o dir Cymru mae’r cynllun yn ei oruchwylio ar hyn o bryd.

Petai hyn yn digwydd, bydd holl ffermwyr Cymru o dan yr orfodaeth o orfod dilyn canllawiau newydd, ac ni fydd hawl gan unrhyw dirfeddiannwr rhoi mwy na 250Kg o Nitrogen i bob hectar.

O ystyried y canllawiau sydd i gael yn barod i sicrhau lleihau Nitradau yn trwytholchi i mewn i’r amgylchedd, a bod ffermydd Cymru ar gyfartaledd yn rhoi tipyn llai na 250Kg o Nitrogen i bob hectar, yna credir nifer fod y weithred yma yn un ddiangen i ffermwyr da byw.

Bydden i’n dadlau y byddai’n well ffocysu’r NVZ ar y ffermydd tir âr, ac annog mwy o ffermydd Cymru i ddefnyddio systemau mwy effeithlon o osod slyri a thail er mwyn lleihau gwastraff Nitradau. Mae angen inni fel ffermwyr gofio cysylltu gydag Undeb Amaethwyr Cymru neu NFU Cymru er mwyn lleisio barn am y mater yma, ar effaith byddai’n cael ar ein ffermydd.

* Mae Cennydd yn astudio am radd meistr mewn Amaethyddiaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth

BLOG: Banio’r burkini

Cyhoeddwyd Medi 19, 2016 gan Blog Meddwl.

Tagiau: blog, burkini, ffasiwn, gwenllian jones, rhyddid


Heddlu Ffrainc yn gorfodi dynes i ddiosg ei burkini ar draeth
Os fasa’ burkinis wedi bod ar silffoedd Tammy Girl ar stryd fawr Bangor pan o’n i’n dair ar ddeg, mi fysa’n arddega’ i wedi bod yn lot mwy o sbort. ‘Di gwallt frizzy a bacne ddim yn lot o hwyl ar adeg lle ti’n teimlo fel bod y byd i gyd yn cyfri’r sbotia ar dy groen di.

Are you ‘Beach Body Ready’? Nadw, Cosmo/Protein World/y rhyngrwyd. Dw i’n blotchy, dw i’n chwysu mewn llefydd od, ac ma gen i res o blorynnod fel y Glyderau ar fy nghefn i. Ond diolch am ofyn.

Bellach, dw i wedi dysgu sut i anwybyddu pobol a billboards fasa’n ffafrio ‘mod i’n cuddio yn yr atig yn lle dod allan yn gyhoeddus efo chydig o cellulite. Ac o ganlyniad, dw i’n eitha hapus efo fy ngwisg nofio fy hun.

Ond mae gen i ffrinidau sy’n dechra gweld y burkini fel posibiliad newydd. Tydyn nhw ddim, o angenrheidrwydd, fymryn yn llai hyderus. Mater o ddewis ydi o. Does gan Islam ddim monopoli ar wisgo’n gymhedrol. Dw i wedi gweld digon o ferched ar draeth Dinas Dinlle yn gwisgo crysau hir neu sarongs dros eu gwisgoedd nofio, beth bynnag fo’r rheswm am hynny.

Pan ddyluniodd Aheda Zanetti y burkini yn Awstralia nôl yn 2004, mi wnaeth hi hynny ar gais ei nîth oedd yn cael trafferth ar ei thîm pêl-rwyd. Roedd ei phenwisg hi yn y ffordd, a gweddill ei gwisg yn boeth ac yn anaddas ar gyfer unrhyw fath o ymarfer corff. Mi ddyluniodd Aheda wisg mwy ystwyth, oedd yn ei galluogi i chwarae i orau ei gallu fel ei chyd-chwaraewyr, heb orfod cyfaddawdu arferion ei chrefydd. A dyna eni’r burkini.

Felly dyfeisiwr moslemaidd, ia, ond efo’r bwriad o alluogi merched i gymysgu a chymryd rhan mewn cymdeithas heb rwystr. Dim on hanner yr enw sy’n cysylltu’r burkini i Islam. Mae’r hanner arall yn perthyn i ddyfeisiad gorllewinol (yn ei ffurf modern, o leia’), y bicini. Symbol o ryddid! Mae merched yn rhydd i wisgo be’ fynnan nhw!

Diddorol felly bod hwnnw wedi cael ei wahardd hefyd yn y 1960au (mewn sawl gwlad, gan gynnwys arfordir yr Iwerydd yn Ffrainc) am ddangos gormod o gnawd. ‘Da chi ffansi gneud y’ch meddwl i fyny, hogia? Mi aeth y Pab mor bell â deud ei fod o’n BECHADURUS. Dw i’n dal i drïo ffeindio allan be’ oedd ei farn o ar Speedos.

Un o’r pethau’ sy’n fy nghorddi fi fwya am y gwaharddiad yn Ffrainc ydi honiad yr awdurdodau bod gan y peth rhywbeth i’w wneud efo sicrhau rhyddid i ferched, a’u rhagdybiaeth bod pob merch sy’n gwisgo burkini dan rhyw fath o ormes.

Siawns, os oes yna gymaint o ferched o gwmpas yn cael eu gorfodi mewn i wisg yn erbyn eu hewyllys, nad y wisg ei hun ydi’r broblem? Ond beryg bod gorfodi dynes i dynnu ei dillad i ffwrdd o flaen pedwar dyn canol oed yn haws nag edrych ar y broblem go iawn, sy’n bodoli ymhob cymdeithas. Crefydd neu beidio.

Ddechrau’r haf, mi es i i deithio o gwmpas Iran – gwlad llawn hanes, ac yn gartref i’r bobl mwya croesawgar ar wyneb daear. Ond gwlad thocrataidd hefyd, sy’n gorfodi merched i guddio’u gwallt dan benwisg ers 1984. Yn y 1930au, roedden nhw’n cael eu curo am wisgo’r fath beth. Diolch byth am lywodraeth fodern, seciwlar Ffrainc! O… hold on.

Yn enw’r mawredd

Cyhoeddwyd Chwefror 12, 2016 gan Dylan Iorwerth.

Tagiau: enwau hanesyddol, Newborough Hall, Plas Glynllifon


Efallai y bydd ailenwi hen Blas Glynllifon ger Caernarfon yn gwneud byd o les. Ac nid dim ond am fod Newborough Hall mor hyll a diddychymyg.

Dyma, gobeithio, fydd yr un cam haerllug yn rhy bell a fydd yn sicrhau bod Llywodraeth a Chynulliad Cymru yn gweithredu.

Mae’n ymddangos bod yna awydd bellach i addasu’r Bil Treftadaeth i gynnwys cymal yn gwarchod enwau hanesyddol.

Ond os ydi’r frwydr o ran egwyddor yn cael ei hennill, mae’r manylion yn bwysig hefyd.

Nid gwarchod enwau lleoedd hanesyddol sydd ei angen, ond gwarchod enwau hanesyddol ynddyn nhw eu hunain.

Dilyn yr arfer Seisnig ydi rhoi’r pwyslais i gyd ar adeiladau; mae llawer o hanes Cymru ynghlwm yn y ddaear a’r enwau sy’n perthyn iddi.

Oes mae angen gwarchod enw Plas Glynllifon – a’r adeilad ei hun – ond mae angen diogelu enwau eraill o bob math, er nad yw’r adeiladau efallai yr un mor bwysig. Yn yr enw ei hun y mae’r hanes.

Starbucks a’r Gymraeg – ‘angen rhoi clod’

Cyhoeddwyd Tachwedd 22, 2014 gan Blog Meddwl.

Tagiau: Aberystwyth, coffi, Starbucks, Y Gymraeg


Brodor o Aberystwyth, Trystan Morris Dafydd, sy’n trafod defnydd Starbucks o’r Gymraeg yng nghaffi newydd y cwmni yn Aberystwyth – a’r Gymraeg mewn busnesau yn ehangach.

Mae Starbucks wedi bod yn cael tipyn o sylw negyddol yn y wasg ac ymhlith y cyhoedd yn ddiweddar am beidio â thalu digon o dreth gorfforaethol.  O ystyried goblygiadau trefniadau o’r fath i wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru a ledled y DU, mae’n anodd peidio â chytuno â’r feirniadaeth yma o’r cwmni.

Ond yn fwy diweddar, mae’r cwmni Americanaidd wedi cael rhagor o sylw negyddol wedi iddyn nhw agor cangen yn Aberystwyth â Chymraeg gwallus ar arwyddion y waliau.  Yn eu sylwadau i’r wasg,  gwnaeth Cymdeithas yr Iaith benderfyniad craff i beidio ag ymateb yn negyddol i rywbeth y gellid ei gywiro’n hawdd.  Wedi’r cwbl, “gwell Cymraeg slac na Saesneg slic”!

A dyma beth sy’n anffodus am y trychineb cyfieithu hwn, ei fod wedi bwrw rhywbeth llawer pwysicach i’r cysgod – mai’r Gymraeg sy’n cael y lle blaenaf ar arwyddion eu caffi newydd yn Aberystwyth. Y Gymraeg sydd gyntaf, a thua dwywaith maint y Saesneg.  Er gwaethaf ein teimladau am faterion megis cwmnïau mawr yn osgoi trethi, mae angen canmol Starbucks am wneud hyn.

Mor gyfarwydd ydyn ni yng Nghymru â’r “Croeso” a’r “Diolch am siopa” tocenistaidd ei fod yn anodd credu’ch llygaid i weld y Gymraeg yn cael ei defnyddio ar gyfer rhywbeth gweithredol, go iawn, mewn siop gadwyn o’r fath.  Yn wir, gyda rhai eithriadau, mae hyn yn well ymdrech na’r rhan fwyaf o fusnesau’r dref sy’n eiddo i Gymry Cymraeg!

Staff yn siarad Cymraeg?

Mae rhai cwestiynau’n parhau, fodd bynnag.  A fydd Starbucks yn cyflwyno’r polisi newydd hwn i’w canghennau eraill yng Nghymru?  I ba raddau bydd hi’n bosibl cael gwasanaeth cyfrwng Cymraeg gan staff y caffi?

A’r ail bwynt hwn yw’r anoddaf, yn bennaf gan fod cadwyni fel Starbucks, yn Aberystwyth o leiaf, yn dueddol o ddibynnu ar fyfyrwyr a gweithwyr achlysurol a daw’r rhan fwyaf o’r myfyrwyr hyn o du hwnt i Gymru.  Gallai Starbucks, wrth gwrs, fabwysiadu polisi o gyflogi siaradwyr Cymraeg yn unig.  Ond dydy ennill y frwydr honno ym mhob siop gadwyn yn y dref a’r wlad ddim yn realistig, a byddai’r cyhuddiadau o osod pobl ddi-Gymraeg dan anfantais yn dechrau.

Ond a oes yn rhaid i rywun fod yn siaradwr Cymraeg rhugl i allu cynnig gwasanaeth Cymraeg yn rhywle fel Starbucks?  Oni ellid hyfforddi’r staff nad ydynt yn medru’r Gymraeg i allu cyfrif i 100 ac i ddweud a deall ymadroddion cyffredin megis “ydych chi eisiau llaeth?” a “ble mae’r tŷ bach?”.  Yna gallai’r staff nad ydynt yn rhugl ond sydd wedi derbyn yr hyfforddiant hwn gael bathodyn tebyg i’r un oren adnabyddus, er mwyn i ni wybod bod angen siarad yn glir ac ychydig yn arafach â nhw.

Er mai rhoi gwasanaeth Cymraeg a normaleiddio’r iaith yn y sector preifat fyddai’r prif nod, byddai hyn hefyd yn rhoi profiad cadarnhaol i’r staff di-Gymraeg o ddefnyddio’r iaith yn y gymuned, ac yn rhoi teimlad o gyrhaeddiad iddyn nhw.

Mae taer angen rhywbeth yng Nghymru i chwalu’r categorïau anhyblyg ‘siaradwyr Cymraeg’, ‘pobl di-Gymraeg’ a ‘dysgwyr brwdfrydig’ sydd ohoni.  Yn fy marn i, pe bai’n ymarferol o safbwynt cyllid, y ffordd orau o wneud hyn fyddai datblygu cynllun canolog a chanddo safonau clir, adnoddau hyfforddi a nod ardystio neu sgôr y gallai cwmnïau fel Starbucks a Tesco, ynghyd â busnesau lleol, weithio tuag ato.

Fel y soniwyd yn ddiweddar, rheswm arall efallai dros sefydlu corff ychwanegol, newydd i hyrwyddo’r iaith?

Ni yw y Byd…

Cyhoeddwyd Rhagfyr 7, 2012 gan Blog Meddwl.

Tagiau: Alys, Eisteddfod Ffermwyr Ifanc, Gadamer, hiliaeth, S4/C


Cofeb Gadamer (bonio - trwydded GNU)
Yr wythnos yma (er iddo amau y dylai wybod yn well) mae Huw Williams yn mentro adlewyrchu ar hiliaeth a rhagfarn, a’r hyn y mae athronydd Almaeneg yn ei ddweud.

Yn ddiweddar, ar fy ffordd gartref o orsaf Grangetown (ardal “amryliw” yng Nghaerdydd) fe gamais mewn i siop gornel i brynu copi o’r Western Mail. Roedd y gŵr y tu ôl y cownter yn ddigon swrth, gan dderbyn fy arian heb hyd yn oed edrych arnaf. Dyma fi yn cerdded bant a rhoi clec i’r drws, yn bytheirio dan fy ngwynt a phenderfynu yn y man a’r lle na fyddwn i’n prynu papur yno eto.

Ac yna, wrth bwyllo, dyma fyfyrio ar y digwyddiad. Cyn imi sylweddoli roeddwn yn gofyn i fi fy hun, ai cynnyrch y diwylliant y cafodd y dyne i fagu ynddo oedd yn gyfrifol am y ‘diffyg cwrteisi’ ar ei ran ef. Sylwch – nid cymryd bod y dyn wedi cael diwrnod caled, bod ei wraig wedi rhoi stŵr iddo, iddo gael llond bol ar gwsmeriaid diddiolch, neu fod e jyst yn gymeriad swrth – fel y baswn wedi gwneud petai’n wyn. Na, y peth cyntaf a feddyliais oedd am ei hil.

Ac fel hynny, fe ges i un o’r eiliadau anesmwyth yna pan mae rhywun yn sylweddoli’r rhagfarnau a rhagdybiaethau sydd ganddyn nhw. Ydw i’n hiliol?  I’r gwrthwyneb; rwy’n un o’r bobl ganol dosbarth  poenus o hunanymwybodol yna yn y cyswllt yma. Ond y gwir amdani yw ein bod ni’n cario gyda ni ragfarnau a syniadau ynglŷn â’rr hyn sydd o’n cwmpas – a ninnau hef fod yn ymwybodol ohonyn nhw bob tro neu’n barod i’w cydnabod.

Yn ôl yr athronydd Gadamer, ein ‘rhagfarnau’ sydd yn caniatáu inni ddeall y byd o’n cwmpas. Er mwyn rhoi trefn ar fyd cymhleth, er mwyn inni allu dehongli bywyd beunyddiol  (neu’r pethau yr rydym yn eu darllen) mae’n anorfod ein bod yn datblygu ac yn cario gyda ni gategorïau a syniadau sydd wedi eu trwytho yn ein diwylliant, ac sy’n ei gwneud yn bosib inni ymafael â’r byd o’n cwmpas.

Yr hyn sy’n beryg, fodd bynnag, yw eu hanwybyddu, gadael iddyn nhw galedu, nes inni golli unrhyw allu i’w cwestiynu a deall pryd y maen nhw’n rhagfarnau cyfeiliornus neu beryglus.

Eisteddfod y Ffermwyr Ifanc

Rhaid datgan, fel nifer eraill, nad ydw wedi gweld golygfeydd Eisteddfod y Ffermwyr Ifanc oedd wedi achosi’r helynt diweddar. Ond, o’r hyn rwyf wedi clywed yn ail law, y mae’n bur annhebyg bod yr hiwmor yn hiliol, os deallwn hiliaeth fel ymddygiad un sy’n difrïo ar sail y gred bod ein hil ni yn rhagori.

Ar y llaw arall, mae’n ddigon amlwg bod yr hiwmor yn ddilornus ac yn siŵr o godi gwrychyn rhai – fel y bydd hiwmor yn aml.  A dyw cwyno bod digon o bobol eraill yn euog o’r fath hiwmor  ddim yn amddiffyniad teilwng.  Waeth inni roi’r gorau iddi nawr os ’yn ni am gyfiawnhau ein camweddau trwy gyfeirio at safonau amheus pobol eraill.

Hyd yn oes oedd yr hiwmor yn wleidyddol anghywir a bod yna resymau da gan rai i gwyno, rhaid inni beidio chwaith â bwrw sen ar aelodau o’r ffermwyr ifanc, fel petaen nhw’r unig rai sydd yn euog o fod ag agweddau rhagfarnllyd. R’yn ni I gyd yn debyg o gwympo i’r un fagl mewn gwahanol ffyrdd. Mae darllediad arall gan S4C ar hyn o bryd yn profi’r pwynt mewn mwy nag un ffordd.

Un o agweddau mwyaf heriol Alys, o leiaf yn y gyfres gyntaf, oedd y modd y cafodd mab hil gymysg y prif gymeriad ei ddefnyddio i chwarae ar ragfarnau’r Cymry a thynu sylw atyn nhw. Agweddau’r dosbarth canol gan fwyaf tuag at bobol ddu. Yn hynny o beth mae’n agos i’r asgwrn ac i’w glodfori.

Fodd bynnag, mae’r stori gefndirol – y bygythiad parhaol sy’n addo dal lan ag Alys – yn bwydo’r union ragfarn yma trwy gymeriadu tad Daniel a’i debyg fel presenoldeb peryglus o’r is-fyd. Mae’r modd y mae agweddau yn gallu cael eu mynegi mewn ffyrdd disylw fel hyn – trwy bortreadu grwpiau o bobol mewn ffyrdd ystrydebol – os rhywbeth yn fwy o fygythiad ac yn fwy o broblem na hiwmor di-chwaeth a di-hid.

Dim anwybyddu

Ond mae rhagfarnau o’r fath yn perthyn inni gyd. R’yn ni  I gyd yn meddu ar ystrydebau sy’n symleiddio a helpu inni ddeall y byd o’n cwmpas. Yn ôl Gadamer, does dim modd gwaredu ein hunan ohonyn nhw, ond yr hyn sy’n rhaid inni ei wneud yn y lle cyntaf yw eu cydnabod a pheidio â’u hanwybyddu.

O leiaf wedyn mae gennym y gallu i’w newid. Yr hyn y mae’n ei awgrymu yw y dylen ni agor ein hunan at bobol eraill a’u profiadau, a thrwy hynny ddod i weld a gwerthfawrogi a chymhathu eu safbwyntiau fel rhan o’n safbwynt ni. Dyma broses nid o ehangu gorwelion ond yn hytrach eu hymasio (fuse).

Am wn i mai dyma’r union beth a wnaed gan lowyr Cymru a phobol dduon America yn eu brwydr am gyfiawnder (perthynas sy’n cael ei dadansoddi’n ehangach gan Daniel Williams yn ei gyfrol newydd Black Skin, Blue Books http://www.wales.ac.uk/en/NewsandEvents/News/Press/Black-Skin-Blue-Books.aspx).  Dyma hefyd a wnaed mewn cyfresi teledu megis Iolo ac Indiaid America.

Delfrydau uchelgeisiol efallai, ond gallwch weld synnwyr y peth – mae’n llawer haws gwawdio a dilorni’r rhai nad ydym yn deall nac yn rhannu profiadau â  nhw. A bellach, yn y byd bach, amlddiwylliannol y mae Cymru yn rhan ohoni, gyda llenyddiaeth, ffilmiau a diwylliannau eraill yn gwbl hysbys inni trwy amryw gyfryngau, ac ar ein stepen drws, does yna ddim esgus peidio ag agor ein hunain i’w profiadau a’u cymhathu i’n bywydau ni.

Efallai’r af i’n ol i’r siop wedi’r cwbl, a cheisio sgwrs y tro yma.

Hanes Pelagius

Cyhoeddwyd Tachwedd 23, 2012 gan Adolygiadau.


Mae Huw Williams yn adlewyrchu ar y modd mae hanes yn cael ei ysgrifennu, a chwedl un o’n cyndeidiau yn benodol.

Yr wythnos hon bûm yn gwrando ar ysgolhaig o Ferlin yn traethu yn adran athroniaeth Gaerdydd ar natur yr ‘hunan’. Roedd y cyflwyniad yn un digon diddorol, ond yn anffodus yr hyn a ddaliodd fy sylw mwy na dim oedd ei geiriau agoriadol. Mor falch yr oedd hi, ar ôl bod yn Llundain am dros ddwy flynedd, o gael cyfle i ymweld â rhan arall o ‘England’ o’r diwedd!

Ymddangosa’r fath anwybodaeth yn anfaddeuol, hyd yn oed ar ran athronydd a’i phen yn y cymylau, ond wrth gwrs, dim ond un enghraifft arall o hen arfer oedd y faux pas yma (clywais enghraifft debyg ychydig yn hwyrach yn yr wythnos wrth wylio ffilm newydd James Bond, a hwnnw’n datgan ei fod yn gwasanaethu ‘Lloegr’, er i’r ffilm datgelu ei fagwraeth yn yr Alban…).  Yn anorfod, mae’r fath digwyddiad yn atgoffa rhywun o’r cofnod chwedlonol yna yn Encyclopedia Britannica: for Wales, see England.

Rydym ni’r Cymry yn fwy ymwybodol na llawer o’r ystrydeb mai’r buddugwyr sy’n ysgrifennu hanes. Yn ein hachos ni, mae’n gallu bod yn wireb rwystredig a hyd yn oed sarhaus.  Dichon fod pob un, rhyw dro, wedi cael y sefyllfa bron chwerthinllyd o geisio esbonio’r endid yma, “Cymru”, i rywun neu rywrai  (gyda llaw, rydw i yr un mor euog o’r fath anwybodaeth – dim ond yn ddiweddar sylweddolais mod yn esgeuluso rhan helaeth o’r Iseldiroedd trwy ddefnyddio ‘Holland’).

Ond o safbwynt mwy difrifol, pa beth mwy di-hid sydd yna, na gwadu, neu fethu cydnabod, bodolaeth rhywun neu rywrai? Yn ôl Hegel ac athronwyr yn ei draddodiad ef, hanfod unrhyw endid yw cydnabyddiaeth gan yr ‘arall’ neu’r lleill. Mae trafod hawliau a breintiau yn meddwl dim oni bai bod yna gydnabyddiaeth sylfaenol yn digwydd yn y lle cyntaf.*

Ceir dadansoddiad o ysgrifennu hanes yn nehongliad Marx o ideoleg, lle mae’n darlunio haneswyr fel taclau’r dosbarth llywodraethol y gymdeithas, sydd yn hytrach na dadansoddi hanes mewn ffordd cyfannol a diduedd, yn rhwym o’i ddehongli mewn modd sydd yn adlewyrchu buddiannau rheini sydd mewn grym.

Yn ei hanfod, yn nhyb Marx, mae’r meddwl ideolegol yn camddeall a chamddehongli oherwydd ei fod pob tro yn cynrychioli un safbwynt anghyflawn mewn cymdeithas ranedig. Stori cwbl unochrog ac anghyflawn yw ffawd hanes yn nwylo’r ideolegwyr.

***

Mae syniadau o’r fath yn fy atgoffa o anffawd un unigolyn sydd â chysylltiadau efo ni’r Cymry, a hwnnw yw’r Brython Pelagius. Fuodd hwnnw yn athro crefyddol ac yn lladmerydd dros Gristnogaeth yng nghyfnod cythryblus yn hanes Rhufain, oddeutu troad y pumed ganrif.

Roedd ei ddysgeidiaeth yn un llym, asgetig, yn ceisio dwyn perswâd ar y Rhufeiniaid i gefnu ar eu harferion anfoesol, gloddestol, i fyw bywyd moesol a phur, a gallasai eu harwain at iachawdwriaeth.  Fe enillodd cryn dipyn o fri, a chyn hir fe roedd ganddo ddisgyblion yn lledu ei ddysgeidiaeth i bellafion yr Ymerodraeth Rufeinig – a ‘Phelagiaeth’ yn bygwth newid wyneb Cristnogaeth am byth. Ond byr fu hoedl y mudiad hwnnw.

Yn y bôn, roedd Pelagius a’i ddilynwyr yn rhy lwyddiannus, ac wedi codi gwrychyn rheini oedd yn geidwaid y ffydd, yn ogystal ag achosi anrhefn gymdeithasol a oedd yn anfaddeuol yng ngolwg yr Ymerodraeth.  Fe ddaeth yn amser i Awstin (Augustine), y cawr deallusol hwnnw a dylanwad bythol ar yr Eglwys, i gamu mewn a gwaredu Cristnogaeth o’r ddysgeidiaeth fygythiol hon.

Ac yn wir, fe ystyrir Pelagius yn fygythiad go iawn oherwydd ambell syniad nad oedd yng ngolwg rhai yn gadael digon o le i Dduw: yn ôl Pelagius nid oedd angen gras Duw arnom yn ddyddiol i’n harwain ni rhag y drwg, oherwydd bod Duw wedi cyflwyno inni’r gallu i’w osgoi trwy ein hewyllys rhydd.  Roedd syniadau optimistaidd Pelagius am natur ddynol (a oedd yn gwadu rhagordeiniad ac dylanwad tyngedfennol y pechod gwreiddiol) mewn peryg o droi Cristnogaeth mewn i ffydd ddi-dduw.

Trwy weithred ‘ideolegol’ ymosodol felly, fe esgymunwyd Pelagius o’r Eglwys ac fe warthnodwyd fel heretic. Erbyn hyn roedd Pelagius wedi derbyn lloches yng Nghaersalem, ond does yna’r un cofnod hanesyddol ohono ar ol y flwyddyn dyngedfennol yma o 418.

Yn wir, nid yw hanes wedi bod yn garedig i’r hen Belagius – ni chafodd ei waredu’n gyfan gwbl o’r meddwl gorllewinol, ond yr unig sylw neu gyfeiriad achlysurol a gafodd oedd y troeon hynny y roedd pobl am godi bwganod. Fe ddaeth ‘Pelagiaeth’ yn arwyddair am arferion bygythiol, radicalaidd, o fewn yr Eglwys, ac felly yn arf ideolegol a modd o bardduo mudiadau amheus.

Un agwedd nodweddiadol o’r stori yma, fodd bynnag, yw’r awgrym bod Pelagius yn cynrychioli llawer mwy na dim ond un mudiad radicalaidd a ymdebygai i ryw tan eithin yn hanes hirhoedlog yr Eglwys. Awgrymai rhai bod syniadau Pelagius yn crynhoi bydolwg ac agwedd poblogaidd iawn a oedd yn estyn yn ôl i’r byd clasurol ac ymestynnodd yn bell tu hwnt i’w ddiflaniad.

Pelagiaeth yr oedd mewn enw, ond roedd y mudiad arbennig yma’n cynrychioli traddodiad trosgynnol, tu hwnt i le ac amser, a fyddai’n parhau i lechu yn isymwybod rhai ac arferion eraill ar draws y canrifoedd. Roedd Pennar Davies yn un a oedd yn gweld olion y bydolwg yma yn llenyddiaeth Gymreig a diwylliant y Cymry.

Er iddo gael ei ddileu bron yn gyfangwbl felly o hanes, ac er gwaethaf y canrifoedd o ddrwgdybio ac enllib, yr hyn sydd mwyaf trawiadol yw’r awgrym bod credoau Pelagaidd wedi, mewn rhyw ffordd neu’i gilydd, cadw eu gafael ar yr Eglwys Gristnogol a goroesi.

Yng ngeiriau’r diweddar Brinley Rees:

‘Yr oedd yn anffodus yn yr ystyr ei fod yn ddyn oedd ymhell cyn ei amser.  Heddiw, a’i ddau gasbeth – rhagordeiniad a phechod gwreiddiol Awstinaidd – bellach wedi ei ysgubo o fwrdd y llong, a swyddogion y llong honno o dan orchymyn i ail ystyried un o’u hoff arferion – sef bedyddio babanod – efallai na fyddai wedi dioddef dim byd gwaeth nag ymgyrch yn eu mysg i sicrhau na chai dyrchafiad o fewn eu rhengoedd.’

—————————————————————

* Wele drafodaeth Axel Honneth a Nancy Fraser: ‘Recognition or Redistribution’

Platon a thai newydd Caerdydd

Cyhoeddwyd Tachwedd 8, 2012 gan Blog Meddwl.

Tagiau: Dr Huw Williams, Platon


Dr Huw Williams yn ystyried beth sydd gan athronydd mawr Groeg i’w ddweud am gynllunio yn ein prifddinas ni

Platon a’i gampwaith, Y Wladwriaeth, sydd wedi bod dan sylw’r wythnos hon gyda’r myfyrwyr. Chwilio am gyfiawnder a wna Platon, trwy ddychmygu’r gyfundrefn ddelfrydol a’r dyn cyfiawn. Does dim ots sawl gwaith y mae rhywun yn troi yn ôl at y gwaith yma, mae wastad yn rhoi ysgytwad wrth ddarllen ei gyfiawnhad o deyrnasiad y lleiafrif, a’i feirniadaeth o ddemocratiaeth.

Nid rhyw resymeg fympwyol sydd gan Platon, wrth gwrs, ond yn hytrach ofni canlyniadau llywodraethu gan y lliaws afreolus. Yn ei dyb ef, llawer mwy rhesymol yw hyfforddi’r athronwyr i roi trefn ar y ddinas-wladwriaeth. Dyma’r sawl sydd â’r gallu i ddynesu at y gwirionedd, ac amgyffred gwir ystyr cyfiawnder.

Rhyw fath o gydbwysedd neu briodas hapus rhwng doethineb, gwroldeb a chymedroldeb a nodweddir gan gyfundrefn gyfiawn yn ôl Platon. Er mwyn i’r athronwyr allu gwireddu’r ddelfryd yma rhaid iddynt hyfforddi o oedran ifanc a byw bywyd sobr a syml  ymaith o’r gymdeithas, rhag i eraill eu harwain ar gyfeiliorn.  Ni fedr y mwyafrif llawn ddeall natur cyfiawnder, oherwydd bod y cysyniad yn bodoli yn ei gyfanrwydd ym ‘myd y ffurfiau’, byd gor-real, sydd yn bodoli y tu hwnt i realiti y byd beunyddiol yr ydym yn amgyffred trwy ein synhwyrau.*

Oherwydd y pellter mewn amser a meddwl rhyngom ni a byd y Groegiaid gynt, mae yna beryg inni ystyried eu gwaith yn gwbl estron, ond ‘does bosib bod yna rhai syniadau neu agweddau i’w hystyried hyd yn oed yn yr unfed ganrif ar hugain? Dyma oedd yn croesi fy meddwl wrth wrando ar y newyddion yr wythnos hon, fod Cyngor Caerdydd am godi miloedd ar filoedd o dai dros y blynyddoedd nesaf.

Nid oeddwn am funud wedi ystyried y syniad o osod y Cynghorwyr mewn ‘boot camp’ yn bell oddi wrth bawb a phob temtasiwn am ychydig fisoedd, a gorfodi iddynt synfyfyrio ar natur llywodraethu a ffurf y ddinas ddelfrydol. Ond, fe gododd cwestiwn arall amlwg.   Beth, neu ble, tybed, yw’r ddelfryd wrth iddynt ddychmygu dinas sydd wedi chwyddo i boblogaeth o 400,000?

O ddeall yr hanes ar lefel arwynebol, yr unig egwyddor amlwg yw y dylem fawrygu’r mawr, ond beth am ychydig o gydbwysedd – neu briodas o syniadau? Mae cwestiynau niferus yn codi ynglŷn â chynaladwyedd, trafnidiaeth, ansawdd byw, a mwy. Roedd disgybl Platon, Aristoteles (a oedd yn credu, yn groes i’w athro, mai trwy astudio cyfundrefnau a fodolai’n barod oedd y modd gorau o ddatgelu’r gyfundrefn gyfiawn) yn rhybuddio yn erbyn dinasoedd mawrion, rhag inni golli sylfaen cymuned.

Ymhellach, fel y nodwyd gan wrandäwr craff ar y Post Cyntaf y dydd o’r blaen, mae yna oblygiadau tu hwnt i Gaerdydd. Beth fydd sgil effeithiau i ddiboblogi yng nghefn gwlad Cymru os yw Caerdydd yn parhau i dyfu ar y raddfa yma? Felly hefyd y sgil effeithiau ar ardaloedd eraill: fe ddaeth un o’r sylwadau synhwyraf ar y mater o Weinidog Tabernacl Caerdydd, sef y Parchedig Denzil John, a fynegodd y farn y dylai datblygiad Caerdydd digwydd ar y cyd gyda’r ardaloedd trefol cyfagos. Ond yn groes neu’n gymwys mae rhywun yn drwgdybio nad yw golygon cynghorwyr Caerdydd yn lledu mor bell â hynny.

Mae maint a statws Caerdydd yn fater i Gymru oll. A ydym wedi cofleidio datganoli er mwyn gweld gwlad yn datblygu ar yr un ffurf anghytbwys a Lloegr? Dyma faterion ehangach i’r Llywodraeth a’r Cynulliad, ac mae’r un math o gwestiwn “Platonaidd” yn codi yn y cyswllt yma ar raddfa genedlaethol. Mae yna drafodaethau parhaol am newidiadau ad hoc, cynyddol i’r gyfundrefn, megis y rhai a drafodir gan Gomisiwn Silk, ond llai o son am y nod rydym yn gweithio tuag ati – beth yw’r delfryd o Gymru sydd gennym yn y tymor hir?

Mae yna rhai athronwyr yn wrthwynebus i’r arfer yma o wleidyddiaeth sydd yn dynesu at, a gweithredu ar sail egwyddorion mawr  (fe gawn ni son am syniadau Michael Oakeshott rhywbryd eto). Ond ymddengys bod gwleidyddiaeth Cymru wastad wedi bod ynglŷn ag egwyddorion felly. Yn yr oes sydd ohoni o ddatganoli a chyfleoedd newydd, trueni – oes bosib – fyddai colli golwg ar rheini yn awr?**

__________________________________

* Profiad unigryw, wrth reswm, yw darllen y Weriniaeth, yn rhannol oherwydd delfrydiaeth Platon a’i ymgais i ddangos bod cyfiawnder yn syniad oesol, bydysawdol sydd yno i’w ddatgelu a gwireddu. Ond yn yr achos arbennig yma mae’n bosib hefyd i fwynhau un o glasuron athroniaeth yn y Gymraeg – cyfieithwyd y gwaith gan D Emrys Evans yn ol yn 1959. Un pwynt a godwyd gan Ned Thomas yng nghynhadledd yr Urdd Athroniaeth oedd y fagl o geisio ymdrin â syniadau sydd wedi ei gyfieithu dwywaith – o’r iaith wreiddiol, i’r Saesneg i’r Gymraeg – a’r peryg o golli neu llygri’r synnwyr yn y daith trwy’r “bydoedd” yma (i ddefnyddio ei derm ef!).

** Ar y pwnc yma, rwy’n amau bod egwyddorion gwleidyddol y mwyafrif yng Nghymru yn cydfynd gyda’r sefyllfa ym maes awyr Aberporth, lle mae drônau’r Israeliaid yn hedfan – un o ddwy wlad yn Ewrop gyfan lle mae hyn yn digwydd, mae’n debyg.  Ffaith ddeifiol o’r perfformiad beiddgar Gaza/Blaenannerch

Blog athronyddol newydd Huw Williams

Cyhoeddwyd Hydref 19, 2012 gan Blog Meddwl.


Dyma ddechrau ar flog newydd sydd ag arwyddocâd llawer ehangach na dim ond myfyrdodau un unigolyn. Sefydlir ‘blog meddwl’ o ganlyniad uniongyrchol penderfyniad y Coleg Cenedlaethol i ariannu swydd darlithydd Athroniaeth – gyda’r bwriad o sicrhau darpariaeth Cyfrwng Cymraeg, nid yn unig yng nghartref y swydd, Prifysgol Caerdydd, ond hefyd ar draws y sefydliadau addysg uwch yng Nghymru. Yn rhannol, ffrwyth ymdrechion nifer o unigolion brwd o’r Adran Athronyddol Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru yw’r swydd yma, grŵp bach o selogion sydd wedi cyfrannu’n helaeth at gadw’r fflam ynghyn yng nghyswllt Athronyddu yn y Gymraeg (wele www.meddwl.com am ragor o wybodaeth).  Eu gobaith nhw, a minnau hefyd, fel deiliad y swydd, yw annog cenhedlaeth newydd i ymgymryd ag Athroniaeth yn y Gymraeg.

Dydd Gwener ddiwethaf fe ges i’r fraint o gyfrannu at eu cynhadledd flynyddol; rhagarweiniad i ddarlithoedd Gareth Miles a John Heywood Thomas, ill dau yn mynd i’r afael a chwestiwn y dydd, sef ‘Sut i fyw’r Bywyd Da’ – yr un o safbwynt Comiwnyddol, a’r llall o safbwynt dirfodol (existentialist). Yn ogystal fe arweiniwyd sesiwn drafodaeth o dan gadeiryddiaeth Dr Meredydd Evans, a mynegwyd nifer o syniadau diddorol ar yr hyn dylai athronyddu yn y Gymraeg ei gwmpasu.  Ymhlith nifer o awgrymiadau, roedd yna un neges a oedd efallai’n amlycach nag eraill, a hynny yw y dylid ymdrechu nid yn unig i ddeall a dehongli gwaith yr athronwyr mawr, ond y dylid gwneud hynny gyda’r bwriad o ddadlau, deall, a dehongli’r materion yna sydd yn berthnasol i ni yng Nghymru yn benodol.

********

Gyda’r bwriad yma mewn golwg, felly, yr wythnos hon rwyf am adlewyrchu yn gyflym ar y pwnc hanfodol yng nghyswllt unrhyw swydd gyda’r Coleg, a hynny yw, wrth gwrs, yr iaith.  Fodd bynnag, hoffwn ymgymryd â’r pwnc bron oesol yma yng nghyd-destun cyfredol, penodol, a hynny yw helynt yr ymgyrchydd iaith, Jamie Bevan – a’r hyn mae’n awgrymu wrthym am sefyllfa Cymdeithas yr Iaith ym mlwyddyn ei hanner cant.  Mae’r cwestiwn yma’n parhau yn un bwysig gan fod cynifer, mae’n debyg, yn barod i godi amheuon ynglŷn â rôl y Gymdeithas a pha mor berthnasol y mae o fewn cyfundrefn ddatganoledig.

Roedd gweithredoedd Bevan o ddau wahanol anian – y cyntaf oedd gweithred o drais a thorcyfraith uniongyrchol wrth achosi difrod i eiddo’r Tori Jonathon Evans, fel ymateb i benderfyniad y Llywodraeth i danseilio annibyniaeth S4C a newidiadau i’w cyllido yn ei sgil.  Y roedd yr ail yn weithred yn un ferthyrol, trwy wrthod talu’r diryw ac wynebu dedfryd o 35 diwrnod yn y carchar – oherwydd bod y gorchymyn yn uniaith Saesneg.  Er bod y ddwy weithred yn gysylltiedig ag yn ymwneud a’r un brotest, gwahanol iawn oeddynt – a natur yr anghyfiawnder y brwydrodd Bevan yn ei erbyn.

Mae cysyniadau’r athronydd John Rawls yn ein galluogi deall gwahaniaeth, a rhesymoldeb y ddau. Esbonia bod gweithred filwriaethus megis difrodi eiddo yn adlewyrchu fel arfer gwrthwynebiad sylfaenol yn erbyn y sustem wleidyddol sydd ohoni, gyda’r gobaith o orfodi  newid sylfaenol o safbwynt y sustem honno a’r cysyniad o gyfiawnder mae’n nodweddi.

Yng nghyd-destun penderfyniad mympwyol y Gweinidog Jeremy Hunt i ddiddymu annibyniaeth S4C fel rhan o broses ffeirio gyda’r BBC, mae yna le i ystyried gweithred Bevan yn un gymesur wrth ystyried hanes sefydlu’r sianel. Er bod S4C yn cael ei ystyried yn un o gannoedd o ‘gyrff cyhoeddus’ un o anian arbennig iawn ydyw, yn yr ystyr y daeth i fod trwy’r hyn y gellir disgrifio fel cytundeb cymdeithasol arbennig rhwng y llywodraeth a phobl Cymru – nid ar chwarae bach a sefydlwyd sianel annibynnol Cymraeg, ond fel cydnabyddiaeth o ddeheuad dwfn a hirhoedlog pobl Cymru, a mynegwyd yn y pen draw yn y modd mwyaf diamod gan Gwynfor Evans.  Teg yw gofyn felly, ymhle mae cyfiawnder sustem wleidyddol  sy’n caniatáu i gytundeb o’r math yma cael ei wyrdroi ar sail barn un gweinidog (a hwnnw yn aelod o lywodraeth sydd yn cynrychioli lleiafrif yng Nghymru)? Gellid dadlau felly bod gweithred chwyrn Bevan yn un gymesur (os anghywir ei annel trwy ddethol yr aelod penodol hwnnw) yng nghyswllt un o amcanion penodol Cymdeithas, sef y newid sylfaenol o ddiwygio’r sustem wleidyddol a throsglwyddo cyfrifoldeb am ddarlledu i Gymru.

Roedd penderfyniad dewr a merthyrol Bevan i beidio talu’r ddirwy ar y llaw arall yn enghraifft o ‘anufudd-dod sifil’, yr hyn a elwir gan Rawls yn anghydffurfio ‘ar ffin ffyddlondeb y gyfraith’.  Yn y cyd-destun yma, nid nod Bevan oedd newid y sustem neu dynnu sylw at anghyfiawnder strwythurol, yn hytrach ymdrech ydoedd i atal diffyg gweithredu’r syniad o gyfiawnder sy’n bodoli yn barod. Gweithred felly ar lefel arall yw hwn, yn sicrhau bod y rheini sydd yn gweinyddu cyfiawnder yn cadw at y safon gydnabyddedig – a bod datblygiadau deddfwriaethol ar ran yr iaith yn cael eu gweithredu.

Lle mae anghyfiawnderau yng nghyswllt yr iaith yn parhau ymddengys bod unrhyw gwestiynu am rôl y Gymdeithas yn ffuantus – yn enwedig os cofiwn ei gweithgareddau ehangach dros yr haf: sef eu gwaith diflino yn ystod gig hanner cant a gigiau’r Eisteddfod. O bosib dyma waith pwysicaf y Gymdeithas erbyn hyn, yn cefnogi digwyddiadau diwylliannol a chenhadu dros yr iaith mewn modd cadarnhaol, sydd hefyd a’r gobaith o apelio at genhedlaeth ifanc ddwyieithog o aelwydydd Saesneg.  Cymdeithas gyda sawl cenhadaeth ydyw felly, ond gyda chymaint i wneud, pa ots am hynny?

Sylwadau personol nid rhai’r Coleg yw’r rhain.

Er gwybodaeth, ar y 16-17eg o Dachwedd mae yna gynhadledd amlddisgyblaethol, a drefnir dan nawdd y Coleg, ar y cyd gan Ysgol y Gymraeg, Prifysgol Bangor, a Sefydliad Gwleidyddiaeth Cymru, Prifysgol Aberystwyth, o dan y teitl: Trwy ddulliau Chwyldro…? Hanner can mlynedd o ymgyrchu iaith

Cysylltwch ar cynhadledd50@gmail.com am fwy o wybodaeth