RSS

Golwg360

MwyCau 
Llion Iwan

Llion Iwan

Y Gymraeg mewn Addysg Uwch – brwydr allweddol

Cyhoeddwyd Ebrill 25, 2010 gan .

Tagiau: Addysg, Cymraeg, prifysgol bangor

Llion Iwan

Y newyddiadurwr a’r darlithydd o Brifysgol Bangor, Dr Llion Iwan, sy’n ymateb i flogiau diweddar Rhys Llwyd a Dylan Jones-Evans.

Eleni mae 473 o ieithoedd y byd ar fin marw. Dyna sawl diwylliant, hanes a thraddodiad unigryw ar fin diflannu am byth. Er bod 6809 iaith yn y byd ar hyn o bryd, mae dros hanner y rheiny yn cael eu siarad gan lai na 6000 o bobol.

Cyfranna sawl ffactor at farwolaeth iaith, ond y rhesymau blaenllaw yw diffyg defnydd o’r famiaith mewn gweinyddiaeth a’r gyfraith, ymfudo, cyflafan, addysg trwy gyfrwng iaith estron a rhieni yn gwthio eu plant i siarad iaith arall, gan eu bod yn credu fod honno’n bwysicach ac o fwy o werth.

Pam dw i’n taflu’r ffeithiau hyn atoch? Gan fy mod yn credu ein bod ynghanol brwydr ar hyn o bryd am ddyfodol defnydd o’r Gymraeg mewn addysg uwch. Bu’n rhaid brwydro am flynyddoedd i’w gael, yn awr rydym mewn perygl mawr o’i golli. Byddai’r oblygiadau hyn i’n hiaith yn angheuol.

Os na fydd Cymry yn derbyn eu haddysg uwch trwy gyfrwng y Gymraeg ac yn arfer defnyddio termau a geirfa Gymraeg ymhob maes, yna troi at y Saesneg y byddant wrth wneud gwaith swyddogol ac ati. Ymhen amser gallai’r Gymraeg gael ei gwthio i fod yn ddim ond iaith yr ydym yn cymdeithasu ynddi, a beth fyddai’r cam nesaf.

Prifysgol Bangor

Rwyf am fwrw golwg ar y sefyllfa ym Mhrifysgol Bangor. Ond mae’r sefyllfa drwy Gymru yn ddifrifol, ac os collwn y frwydr ym Mangor, bydd yn cynyddu’r pwysau yn y prifysgolion eraill ac yn rhoi hyder i’r criw bychan sydd yn gwrthod cydnabod y Gymraeg.

Dwi’n fach o weld fod y myfyrwyr ym Mangor wedi dechrau protestio a lleisio eu hofnau am ddyfodol dysgu cyfrwng Cymraeg. Ond dyma frwydr y mae’n rhaid ei hymladd ar sawl lefel, mewn pwyllgorau, cyfarfodydd, erthyglau a lobïo. Dyfodol addysg uwch trwy gyfrwng y Gymraeg sydd yn y fantol.

Nid astudiaeth wyddonol mo hyn, dim ond sylwadau ac argraffiadau personol. Ond gwelaf nifer o Gymry Cymraeg yn dewis astudio yn y brifysgol trwy gyfrwng y Saesneg, gan eu bod yn credu nad yw eu Cymraeg yn ‘…ddigon da.’ Mae’r diffyg hyder yn y rhain tuag at eu hiaith yn anhygoel.

Gwelwyd cwymp hefyd yn y nifer sydd yn astudio trwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae sawl rheswm dilys dros hynny. Ond y canlyniad yw bod y cyrsiau sy’n cael eu cynnig yn crebachu. O gynnig tair gradd trwy gyfrwng y Gymraeg, bellach un a hanner sydd gennym yn ei hysgol ni, gan fod llai o staff yn dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg.

Mae sawl ysgol dan fygythiad yn y brifysgol gan gyfrifwyr oeraidd sydd yn poeni am ddim ond ffigyrau moel ar bapur gwyn, heb ystyried am eiliad y cyd-destun a’r cefndir diwylliannol.

Hysbysebu am swydd Is-ganghellor Prifysgol Bangor heb i’r Gymraeg fod yn hanfodol iddi – dyna a gafodd y sylw diweddar bron i gyd yn y cyfryngau, ac yn haeddiannol. Ond mae’r sefyllfa yn llawer mwy difrifol na hynny.

Tros gyfnod o amser beth ddigwyddodd ym Mangor oedd bod y rheiny sydd yn rhedeg y Brifysgol o ddydd i ddydd, y dirprwyon a phenaethiaid coleg ac uwch weinyddwyr i gyd bron iawn ddim yn Gymry. Ac nid dim ond hynny, ond aed ati yn dawel bach i gyfyngu’r Gymraeg a defnyddio rheolau trwy ailddiffinio swyddi fel nad yw’r Gymraeg bellach yn hanfodol i rai ohonyn nhw. Cadw o fewn rheolau, ond torri ysbryd polisi iaith y Brifysgol yn rhacs.

Ni chafodd swydd y dirprwy materion Cymraeg ei llenwi er enghraifft, (digwyddodd hyn hefyd ar lefelau eraill yn y Brifysgol), ac er bod yr Is-ganghellor wedi ymgymryd gyda’r dyletswyddau, ond gan ei fod ar fin gadael, fe ddylid hysbysebu’r swydd hon a’i phenodi ar fyrder.

Byddem yn naïf i ddisgwyl fod pawb sydd yn cael eu penodi yma yn dysgu’r Gymraeg. Ond mynnwn eu bod yn parchu’r Gymraeg a ddim ond yn gwneud beth sydd angen ei wneud yn arwynebol tra yn ddistaw bach cau’r drws ar y Gymraeg. Y rheiny sydd fwyaf tebygol o ddweud, ‘dwi ddim yn hiliol ond mae cas gen i…’

Ystyriwch o ddifrif am funud, fod angen dadlau a mynnu bod erthyglau academaidd yn y Gymraeg, gan eu bod yn cael eu cyhoeddi mewn cyfnodolion Cymraeg, yn haeddu eu cydnabod yn gofnodion teilwng i’w cyflwyno ar gyfer yr arolwg o safonau academaidd, yr REF. Onid yw safon academaidd yn safon academaidd, waeth bynnag yr iaith?

Problem fawr rhai o’r gweinyddwyr ac academyddion sydd yn ein prifysgolion ydi eu bod wedi hen arfer edrych ar y byd trwy lygaid Prydain fawr, ac nad yw ieithoedd eraill angen eu cydnabod na’u hystyried.

Mae gobaith

Ond mae gobaith. Rwy’n argyhoeddedig mai’r unig beth sydd gan y rheiny sydd yn gwrthwynebu’r Gymraeg ymhob maes, ac yn gwneud eu gorau i’w dilorni a’i gwthio i’r ymylon, yw culni gweledigaeth a hunanoldeb gyrfaol personol. Dyna eu gwendid.

Mae gennym ni’r Cymry ar y llaw arall ddiwylliant, iaith a gwlad yn ein huno. Aros yma er mwyn eu gyrfaoedd y mae’r rheiny sy’n ein gwrthwynebu, ac er mor nerthol a grymus y maent yn credu y maent, ymddeol a gadael fydd tynged pob un, tra bydd Cymry eraill yn cymryd ein lle ni.

Ganed fy mab, Eban Dafydd, ym mis Rhagfyr 2009. Gwnaeth ei enedigaeth imi ystyried yn ddwys beth fydd sefyllfa’r Gymraeg pan fydd yn hŷn.

Os na chymrwn safiad yn awr, ofnaf mai nifer fechan iawn o gyrsiau cyfrwng Cymraeg a fydd ar gael iddo fo a’i ffrindiau ymhen ugain mlynedd. A byddwn gam yn nes i ymuno gyda’r rhestr hynny o ieithoedd sydd mewn perygl o farw.

Rooney, siarad cyhoeddus a’r cyfryngau 24/7

Cyhoeddwyd Ebrill 15, 2010 gan .

Tagiau: david cameron, Etholiad Cyffredinol 2010, Gordon Brown, Gwleidyddiaeth, Y Cyfryngau

Y newyddiadurwr a’r darlithydd o Brifysgol Bangor, Dr Llion Iwan, sy’n edrych ar y dadleuon rhwng arweinwyr y prif bleidiau heno…

Ar drothwy’r trafodaethau ‘hanesyddol’ (nid yw’r cyfryngau sydd am ddarlledu neu drafod y rhain am golli cyfle i’n perswadio fod yn rhaid gwylio’r digwyddiad) rhwng arweinwyr tair o’n pleidiau gwleidyddol, daw’n fwyfwy amlwg mai ar y cyfryngau y bydd y frwydr yn ystod yr etholiad.

A phroblem y cyfryngau torfol 24 awr ydi fod yn rhaid canfod eitemau i lenwi’r bwletinau a’r rhaglenni estynedig. Yn y bôn mae ymgyrch etholiadol yn ddiflas i’w gwylio o bell, cyfres o luniau o ddynion, gan amlaf, mewn siwtiau tywyll yn cerdded trwy dorfeydd neu yn ysgwyd dwylo gan wenu ar bawb a phopeth gan eu cyfarch oll fel hen ffrindiau. Cyfle i’r miliwnydd Cameron i chwarae pŵl gyda phobl ifanc difreintiedig neu i Brown fentro i ganol siopwyr.

Sawl gwaith y gwelsom Cameron hyd yma yn annerch criw o bobl ifanc o bob tras, a’r rheiny yn eistedd o’i amgylch fel petaent mewn amffitheatr? Nid yw’r rheiny a welwn ar y sgrin yn gweld dim ond cefn ei ben, ond fe’u rhoddwyd yno er ein mwyn ni’r gwylwyr. Mae hyn yn fy atgoffa am ohebydd o’r UDA yn dweud sut na allai fyth a pheidio rhyfeddu artGeorge W. Bush pan fyddai’n glanio mewn maes awyr, yn camu o’i awyren ac yn codi llaw a chwifio a gwenu fel petai’n gwneud hynny ar hen ffrind. Wrth gwrs, nid oedd neb yno, ond perfformio ar gyfer y cyfryngau ydoedd – a dyna mae’r gwleidyddion yn ei wneud. Dyna pam y penderfynwyd fod yn rhaid i ni weld y gwragedd yn eu cefnogi a dilyn y gŵr yn ffyddlon. Ond yn ôl at y drafodaeth fawr.

Beth sydd yn debygol o ddigwydd pan fydd tri gwleidydd profiadol sydd wedi bod yn paratoi ers wythnosau, os nad misoedd, yn cwrdd i drafod pynciau o dan amodau y mae bob plaid wedi cytuno ymlaen llaw? Wrth gwrs fe allai un wneud camgymeriad, neu edrych yn anesmwyth – neu ar ei oriawr – ond y tebygrwydd ydi mai’r un atebion, ac yr un ymosodiadau ar bolisïau eu gilydd a gawn.

Ond yn ddiweddar fe wnaed sawl camgymeriad gan ein gwleidyddion ond distaw’r yw’r drafodaeth ar y rhain bellach. Yn amlwg roedd sawl ‘spin’ wedi bod ar stori statws treth prif noddwr a chadeirydd y ceidwadwyr, a bod William Hague unai wedi bod yn ffôl iawn neu yn gyfrwys tu hwnt.

Gordon Brown yntau wrth roi tystiolaeth gerbron yr ymchwiliad i ryfel Irac, yn ddweud fod digon o arian ar gael i’r fyddin bob blwyddyn, ond yna yn gorfod cyfaddef nad oedd hynny yn wir am bob blwyddyn. Camgymeriad, neu gelwydd gan obeithio na fyddai’n cael ei ddal?

Os gwyliwch y cyfryngau trwy gydol diwrnod gan neidio o un orsaf i’r llall, fe welwch gymaint o ôl hyfforddi sydd ar y gwleidyddion. Mae’n amlwg bob diwrnod fod neges arbennig i’w chyflwyno, a bod atebion parod ganddynt i’r un cwestiwn. Cymerwch David Cameron ar bob gorsaf o fore gwyn tan nos Fercher yn ateb y cwestiwn fod eu mantais yn y polau piniwn wedi disgyn, ‘dim ond un pôl sydd yn bwysig a hwnnw sydd ar fai’r 6ed yw hwnnw’. Bythefnos yn ôl mentrodd Brown, yr Albanwr a hoffai chwarae rygbi, trwy gyfrwng ei bodlediad gymharu’r economi’n cryfhau gydag anaf Wayne Rooney, gan ychwanegu ei fod ef, fel pawb arall yn y wlad yn dymuno’r gorau iddo. O gofio fod Rooney nôl ar gae mewn wythnos ac nad yw pawb yn cefnogi Man Utd na Lloegr pam fod Brown yn credu ei fod yn gwneud cam doeth yn datgan ei gefnogaeth i Rooney?

Rwy’n gwybod hefyd pwy sydd am fod yn fuddugol nos yfory. Dim dwywaith amdani, yr ‘arbenigwyr’ honedig yma ar ‘iaith y corff’ – y body language experts! Y siaradwyr proffesiynol hyn sydd yn cael eu holi yn fanwl am funudau ar sawl rhaglen bellach, ac yn siŵr o fod yn ystod, ac wedi’r drafodaeth.

Beth am lun o David Cameron yn yfed dŵr? ‘Mae ei geg yn sych am ei fod yn nerfus,’ yw barn yr arbenigwr doeth ar Sky nos Fercher. Wir yr? Neu beth am luniau o Nick Clegg yn llyncu wrth wrando ar gwestiwn. ‘Mae dan bwysau ac yn poeni, mae ei geg yntau yn sych,’ yw’r farn ar unwaith.

Gordon Brown? ‘Nid yw’n hoffi gwenu.’ Dwi’n meddwl fod hynny yn amlwg i bawb ers amser, er gwaethaf yr hyfforddiant ac yr ymarfer a gafodd cyn mentro i’r ffau llewod a chael ei holi gan Piers Morgan – nid Paxman mo hwnnw.

Felly ymlaen a ni at y drafodaeth…